{"product_id":"speculum-historiale-1473","title":"Średniowieczny świat i być może najwcześniejsza drukowana historia Polski: Wincenty z Beauvais, ok. 1473–1476","description":"\u003cp\u003e\u003cspan\u003eByć może najwcześniejsze drukowane świadectwo historii Polski. To samo wydanie zostało później wykorzystane przez Macieja Miechowitę przy tworzeniu pierwszej drukowanej historii poświęconej Polsce.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eVINCENTIUS BELLOVACENSIS [Wincenty z Beauvais]\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e\u003cbr\u003e(ok. 1190–ok. 1264).\u003cbr\u003e\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum historiale.\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e\u003cbr\u003eStrasburg: Adolf Rusch, „R-Printer”, ok. 1473, nie później niż 1476.\u003cbr\u003eCzęści I–IV oprawione w dwóch dużych tomach folio.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNajbardziej wpływowa encyklopedia historyczna średniowiecza. Rzadko zachowany egzemplarz obejmujący wszystkie cztery części monumentalnego, 67-wierszowego strasburskiego wydania Adolfa Ruscha, w oprawach z epoki.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eChoć według ISTC wydanie zachowało się w około 136 zbiorach instytucjonalnych na świecie, dokładniejsza analiza wykazu egzemplarzy ujawnia uderzająco fragmentaryczny charakter jego transmisji. Wiele odnotowanych egzemplarzy obejmuje jedynie części I–II lub III–IV, często niekompletne, co odzwierciedla długą historię niezależnego obiegu poszczególnych części dzieła. Egzemplarze zachowujące wszystkie cztery części razem są znacznie rzadsze, niż sugerowałaby sama liczba rekordów.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNie udało nam się odnaleźć innego pojawienia się na współczesnym rynku niniejszego wydania Ruscha z zachowanymi wszystkimi czterema częściami. Nawet wybitny XIX-wieczny bibliofil dr Georg Kloss posiadał, jak się wydaje, jedynie dwa pierwsze tomy wydania Johannesa Mentelina z 1473 roku.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eW sytuacji, gdy zachowane egzemplarze są często defektowe, rozproszone lub niekompletne, niniejszy egzemplarz, choć niekompletny tekstowo, zachowuje wszystkie cztery części historycznej sekwencji jednego z najbardziej wpływowych dzieł średniowiecznego świata, w tym szczególnie pożądaną, kompletną część czwartą.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eRzadkość takich egzemplarzy dostrzegano już w XIX wieku. W swoim fundamentalnym studium \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eAccount of a Copy of the First Edition of the Speculum Maius of Vincent de Beauvais\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e (1885) John Ferguson zauważył:\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003e„Trudno wskazać książkę rzadszą niż kompletny zestaw \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eeditio princeps\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum Maius\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e”.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003ePo przeanalizowaniu najważniejszych dostępnych mu zbiorów instytucjonalnych i prywatnych Ferguson stwierdził, że kompletne egzemplarze są niezwykle trudne do odnalezienia, a nawet poszczególne części występują zazwyczaj w stanie niekompletnym. Ponad sto lat później zachowany materiał pozostaje zadziwiająco zgodny z jego obserwacjami.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eEgzemplarze, które udało się prześledzić na współczesnym rynku, są niemal wyłącznie fragmentaryczne lub defektowe. Należą do nich egzemplarz oferowany przez Kiefer (aukcja 54, 2004, poz. 320, 15 000 EUR), obejmujący jedynie części I–II, oraz niekompletny egzemplarz części I–II, kolejno oferowany przez Swann Galleries (2015), Sanctuary Rare Books (2018, 25 000 USD) i Christie’s (2022). Phillip J. Pirages sprzedał ponadto w 2016 roku za 17 500 USD wyłącznie tom III wydania Mentelina, niekompletny o jedną czystą kartę.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eSłynny egzemplarz wydania Mentelina z 1473 roku należący do Williama Morrisa, sprzedany w Sotheby’s w 1898 roku (poz. 1192, £36), a następnie nabyty przez New York Public Library, jest jedynym kompletnym, czteroczęściowym strasburskim \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum historiale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, którego pojawienie się na rynku udało nam się odnotować od czasu nabycia przez State Library Victoria w Australii jej niekompletnego tekstowo, czteroczęściowego egzemplarza od antykwariusza Frederika Mullera około 1854–1876.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNiewiele pomników średniowiecznej nauki może dorównać \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum maius\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e Wincentego z Beauvais pod względem ambicji czy wpływu. Dzieło powstało w intelektualnym środowisku dworu króla Francji Ludwika IX, którego dzieci Wincenty miał, jak się przypuszcza, nauczać, i stanowiło najbardziej wszechstronną średniowieczną próbę zebrania i uporządkowania całości ludzkiej wiedzy.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eDzieło zaczęto ostatecznie przekazywać w czterech wielkich częściach: \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum naturale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, poświęconym światu natury; \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum doctrinale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, obejmującym sztuki i nauki; prawdopodobnie apokryficznym \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum morale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e oraz \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum historiale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, historii powszechnej prowadzonej od stworzenia świata aż po czasy autora.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eSpośród tych części zdecydowanie największy wpływ i najszerszy zasięg osiągnęło \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum historiale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e. Odnotowano ponad 250 tomów rękopiśmiennych, a tekst krążył po całej Europie zarówno po łacinie, jak i w adaptacjach w językach narodowych, między innymi francuskim, niderlandzkim, niemieckim i katalońskim.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eSpiegel Historiael\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e Jacoba van Maerlanta, rozpoczęte w 1283 roku, należy do najwcześniejszych wielkich kompilacji historycznych w języku narodowym, natomiast \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eMiroir historial\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e Jeana de Vignay zapewniło dziełu Wincentego centralne miejsce w kulturze historycznej późnośredniowiecznej Francji. Za pośrednictwem tych oraz licznych innych adaptacji wizja historii sakralnej i świeckiej Wincentego stała się jednym z głównych schematów, za pomocą których średniowieczna Europa rozumiała swoją przeszłość.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eFragmentaryczny stan zachowania wydania nie wynika jedynie z późniejszych strat, lecz również z pierwotnej koncepcji samego dzieła. Współczesne badania podkreślają, że Wincenty zdawał sobie sprawę, iż ogromne rozmiary \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum maius\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e sprawią, że kompletne egzemplarze pozostaną poza zasięgiem wielu czytelników [Voorbij, 2024]. Dlatego poszczególne części skonstruował tak, aby mogły funkcjonować jako samodzielne dzieła, każde z własnym prologiem i aparatem.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eŚredniowieczni właściciele często zamawiali lub nabywali wyłącznie te części, które odpowiadały ich zainteresowaniom, a kompletne rękopiśmienne egzemplarze całego \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum maius\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e same w sobie należały do wyjątków; obecnie odnotowano zaledwie dwa takie kompletne egzemplarze [ibid.]. \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum historiale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e było najbardziej rozpowszechnioną częścią całego przedsięwzięcia, a w jego obrębie część czwarta i ostatnia, rozpoczynająca się od panowania Karola Wielkiego, wydaje się funkcjonować szczególnie często jako samodzielna historia stosunkowo niedawnych dziejów Europy.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eDuża liczba zbiorów instytucjonalnych posiadających jedynie części I–II, III–IV lub pojedyncze części odzwierciedla zatem sposób transmisji wpisany już w samą koncepcję autora.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNa szczególną uwagę zasługuje część czwarta, zawierająca być może najwcześniejsze drukowane świadectwo historii Polski, poprzedzające \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eChronica Polonorum\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e Miechowity o około czterdzieści sześć lat, a także relacje historyczne zawarte w \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eFasciculus Temporum\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eHistoria Bohemica\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eChronicon Pontificum et imperatorum\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSupplementum Chronicarum\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e oraz \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eKronice norymberskiej\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eZnajduje się tu relacja z najazdu mongolskiego na Polskę w 1241 roku, rozpoczynająca się słowami: „Anno quo Christi MCCXLI Tartari vastaverunt Poloniam et Hungariam…”. Dzieło opisuje również podróż Benedykta Polaka przez Polskę u boku Jana di Piano Carpiniego, wysłanych jako posłowie papieża Innocentego IV na dwór mongolski w latach 1245–1247. Jest to szczególnie ważne świadectwo, ponieważ o Benedykcie zachowało się niewiele innych informacji, mimo że był pierwszym Polakiem, o którym wiadomo, że dotarł do Chin, około dwudziestu pięciu lat przed Marco Polo.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eTekst wspomina ponadto Konrada I Mazowieckiego, księcia Bolesława oraz kilka innych ważnych postaci wczesnej historii Polski, zachowując prawdopodobnie najwcześniejszą drukowaną relację o zetknięciu Polski ze światem mongolskim oraz o jej miejscu w szerszych sieciach dyplomatycznych i politycznych XIII-wiecznej Europy.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNiniejsze wydanie należy do najwcześniejszej drukowanej transmisji tekstu i jest zazwyczaj uznawane za pierwsze wydanie \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum historiale\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e, poprzedzające datowaną na grudzień 1473 roku strasburską edycję Johanna Mentelina (por. ISTC; BSB-Ink; USTC). Niektórzy bibliografowie i katalogi instytucjonalne, w tym GW, przyjmują jednak ostrożniejsze stanowisko.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eWydanie nie jest datowane, a jego pierwszeństwa wobec druku Mentelina nie można wykazać z całkowitą pewnością. Najbezpieczniej określić je zatem jako wydrukowane nie później niż w 1476 roku, na podstawie datowanej noty zakupu w egzemplarzu przywoływanym przez BnF.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eWydrukowane przez Adolfa Ruscha, słynnego „R-Printera”, należy do fundamentalnych zabytków strasburskiej typografii i najbardziej ambitnych przedsięwzięć pierwszego pokolenia niemieckiego drukarstwa. Przez długi czas identyfikowany jedynie na podstawie charakterystycznej wielkiej litery „R” używanej w jego kroju pisma, Rusch jest dziś rozpoznawany jako zięć i bliski współpracownik Johanna Mentelina, odpowiedzialny za niektóre z najbardziej zaawansowanych technicznie książek wydrukowanych w XV-wiecznym Strasburgu.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eHistoria bibliograficzna tego wydania jest zarówno złożona, jak i interesująca. Dawniejsi badacze często łączyli kilka strasburskich edycji pod nazwiskiem Mentelina, jednak późniejsze badania wykazały odrębność niniejszego wydania 67-wierszowego.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eFerguson rozróżnił poszczególne strasburskie składy typograficzne i zidentyfikował niniejsze wydanie na podstawie charakterystycznych form wersalików. Szczególna wielka litera „R”, od której anonimowy drukarz otrzymał swoje umowne miano, pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów typograficznych wczesnego drukarstwa strasburskiego.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003ePod względem typograficznym wydanie stanowi jedno z najwybitniejszych osiągnięć pierwszej dekady europejskiego drukarstwa. Wydrukowane słynnym półgotyckim krojem Ruscha, wyróżniającym się charakterystycznymi formami wersalików i subtelnym wykorzystaniem elementów antykwowych, zajmuje fascynujące miejsce pomiędzy kulturą rękopiśmienną a innowacją typograficzną.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eUkład strony zachowuje autorytet, rytm i wizualną gęstość średniowiecznego kodeksu, a jednocześnie ukazuje techniczne wyrafinowanie jednej z najwcześniejszych oficyn drukarskich Europy.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNa szczególną uwagę zasługuje nota z epoki sporządzona przez rubrykatora w części III, na k. 148. Odnotowuje ona pominięcie zakończenia opowieści dotyczącej świętych Eustazjusza i Attali oraz nakazuje uzupełnienie brakującego tekstu z innego źródła.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNota znajduje się bezpośrednio przed fragmentem, w którym karty są w sposób możliwy do wykazania ułożone w niewłaściwej kolejności: dwie zachowane karty zostały błędnie oprawione w innych miejscach zestawu, a dwóch kolejnych brakuje. W połączeniu z zachowanym zaburzeniem kolejności składki adnotacja stanowi świadectwo defektu rozpoznanego już podczas przygotowywania tomu, dając rzadki wgląd w praktyczne realia produkcji i kompletowania „największej drukowanej książki XV wieku” (w odniesieniu do całego \u003c\/span\u003e\u003cspan\u003eSpeculum maius\u003c\/span\u003e\u003cspan\u003e).\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eNiniejszy egzemplarz zachowuje również osobliwy, przerwany program rubrykacji w częściach III–IV: rubrykowanych zostało zaledwie dwadzieścia siedem stron, podczas gdy pozostałe pozostawiono bez dekoracji.\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003eZnaczenie tego wydania być może najlepiej ujął Ferguson, pisząc:\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e\n\u003cp\u003e\u003cspan\u003e„Jeśli nawet nie jest ono równie rzadkie jak Boccaccio Valdarfera, jeśli nie posiada wieku oraz historycznej i samoistnej wartości Biblii Gutenberga czy Psałterza Fusta i Schöffera, jeśli nie jest w stanie osiągać cen znacznie późniejszych i liczniej zachowanych książek, to jednak jako pomnik średniowiecznej nauki i pracy oraz XV-wiecznej sztuki, kunsztu i sumienności nie sposób pragnąć niczego więcej.”\u003c\/span\u003e\u003c\/p\u003e","brand":"Julia Woodward Antykwariat","offers":[{"title":"Default Title","offer_id":55093980102997,"sku":null,"price":125000.0,"currency_code":"PLN","in_stock":true}],"thumbnail_url":"\/\/cdn.shopify.com\/s\/files\/1\/1081\/7922\/6965\/files\/P1010881.jpg?v=1790193212","url":"https:\/\/antykwariat-woodward.com\/pl\/products\/speculum-historiale-1473","provider":"Julia Woodward Antykwariat","version":"1.0","type":"link"}