Dokumenty założycielskie Gdańska, 1807

Dziewiętnaście stron dotyczących ostatecznego uregulowania terytorialnego Wolnego Miasta Gdańska: dwa podpisane memoriały Friedricha zu Dohna-Schlobittena (1771–1831), wraz ze współczesnymi rękopiśmiennymi odpisami jego królewskich pełnomocnictw wystawionych przez króla Fryderyka Wilhelma III oraz Konwencji elbląskiej.
Kłajpeda i Elbląg, 25 października–6 grudnia 1807.
Folio. 19 stron.

Oryginalne dokumenty z końcowych negocjacji, które wyznaczyły terytorium Wolnego Miasta Gdańska

Wyjątkowy zespół dokumentów związanych z utworzeniem napoleońskiego Gdańska: spójna sekwencja akt zachowana w archiwum marszałka Soulta, obejmująca ostatnią próbę oporu Prus, ich wymuszoną zgodę oraz francuski egzemplarz archiwalny Konwencji, która ostatecznie wytyczyła granice nowego państwa.

Pokój w Tylży przywrócił Gdańskowi niezależność w lipcu 1807 roku, pozostawiając jednak nierozstrzygniętą kwestię rzeczywistego zasięgu jego terytorium. Spór dotyczył interpretacji „dwóch lig” przyznanych miastu, a w praktyce kontroli nad żyznymi Żuławami Gdańskimi (Danziger Werder), mierzeją, dolną Wisłą i jej deltą. Za sporem granicznym kryła się szersza kwestia ewakuacji wojsk francuskich z terytorium Prus.

1 grudnia 1807 roku Dohna przedłożył obszerny, podpisany memoriał kwestionujący proponowaną linię graniczną. Wyliczał jej konsekwencje pod względem powierzchni, liczby ludności i dochodów oraz domagał się pisemnego potwierdzenia, że granica przedstawiona 7 listopada stanowiła wyraźną decyzję Napoleona, przekazaną z Fontainebleau 16 listopada. W opublikowanej korespondencji Napoleona nie udało się odnaleźć odpowiadającej jej instrukcji cesarskiej. Memoriał wiązał również ustępstwa terytorialne z wycofaniem francuskiej administracji ze wschodniego brzegu Wisły oraz co najmniej 30 000 żołnierzy za Odrę, a ostatecznie za Łabę.

Pięć dni później Prusy ustąpiły. W drugim podpisanym memoriale, datowanym 6 grudnia, Dohna odnotował oświadczenie Soulta, że rozkazy Napoleona z 16 listopada stanowiły decyzję nieodwołalną („volonté irrévocable”), a dalszy opór groził odroczeniem ewakuacji aż do następnej wiosny. Pod tą presją i wobec rozpaczliwego położenia Prus Fryderyk Wilhelm III zezwolił na podpisanie porozumienia. Dohna precyzyjnie obliczył jego koszt: ponad cztery i pół mili kwadratowej oraz 9289 mieszkańców ponad to, co zdaniem Prus wynikało z postanowień tylżyckich; dla Gdańska oznaczało to powiększenie terytorium o ponad jedną piątą, przyłączenie 13 853 mieszkańców oraz niemal podwojenie dotychczasowych dochodów terytorialnych.

Sekwencję zamyka współczesny rękopiśmienny odpis Konwencji elbląskiej należący do Soulta, sporządzony w związku z porozumieniem zawartym tego samego dnia. Jedenaście artykułów Konwencji wyznaczało granicę od Bałtyku, przez tereny otaczające Gdańsk, aż do Wisły i dalej przez jej deltę; przyznawało Wolnemu Miastu pełną własność i suwerenność nad objętym nią obszarem; regulowało przynależność Półwyspu Helskiego z określonymi wyjątkami; ustanawiało zasady dotyczące żeglugi, rybołówstwa, latarni morskich, rozbitków oraz wysp rzecznych; a także nakazywało ustawienie słupów granicznych z herbami Napoleona, króla Prus i króla Saksonii oraz napisem „Territoire de la Ville libre de Dantzig”. Ostatni artykuł nakazywał Gdańskowi natychmiast objąć terytorium w posiadanie „comme si la Convention était déjà ratifiée”.

Konwencję wydrukowano w Elblągu w 1807 roku, a następnie opublikował ją Andrzej Bukowski w Pomorzu Gdańskim 1807–1850 (1958); Marian Kallas i Marek Krzymkowski zaliczyli ją również do podstawowych tekstów źródłowych dotyczących napoleońskiej reorganizacji ziem polskich. Podpisane memoriały natomiast najwyraźniej nigdy nie zostały opublikowane w całości. Zachowują argumentację, presję polityczną oraz szczegółowe kalkulacje, których z konieczności nie zawiera drukowany tekst Konwencji.

Trzy dokumenty zostały kolejno zarejestrowane w archiwum sztabu Soulta jako jednostki 917, 918 i 919. Stanowiły część większego dossier dotyczącego okupacji, ewakuacji i uregulowania terytorialnego Prus po pokoju w Tylży. Samą Konwencję sporządzono w trzech jednobrzmiących egzemplarzach; los podpisanych oryginałów wymaga dalszych ustaleń, lecz dotychczas żadnego z nich nie udało się zlokalizować. Niniejszy rękopis jest współczesnym odpisem zachowanym przez francuskiego pełnomocnika, który pośredniczył w zawarciu porozumienia, wraz z dwoma oryginalnymi memoriałami pruskimi ukazującymi, w jaki sposób do tego porozumienia doszło.

Napoleon ratyfikował układ w Paryżu 5 lutego 1808 roku. Dokument ratyfikacyjny znajduje się obecnie w Archiwum Państwowym w Gdańsku. Te dziewiętnaście stron zachowuje jednak coś, czego nie przekazują ani ratyfikacja, ani drukowana Konwencja: sam przebieg negocjacji.

Pełna transkrypcja wszystkich dziewiętnastu stron jest dostępna na życzenie.