Poznaj formaty rękopisów, praktyki skrybów, metody datowania, rodzaje pisma oraz wskazówki wykorzystywane do interpretacji ksiąg rękopiśmiennych.

Kodeks:
Kodeks to książka złożona z oddzielnych kart połączonych oprawą wzdłuż jednej krawędzi, która zastąpiła wcześniejszą formę zwoju. Od późnej starożytności kodeks stał się dominującą formą książki i pozostaje podstawą konstrukcji współczesnych książek.

Rękopis:
Rękopis to tekst lub dokument zapisany ręcznie, a nie wytworzony za pomocą druku. Do rękopisów zaliczamy między innymi średniowieczne księgi, iluminowane kodeksy, odręczne listy, bruliony literackie, dokumenty prawne i archiwa osobiste.

Rękopis iluminowany:
Rękopis iluminowany to ręcznie wykonana księga ozdobiona elementami malowanymi, barwnymi lub złoconymi, takimi jak dekoracyjne inicjały, bordiury, miniatury i ornamenty. Iluminacja odgrywała szczególnie ważną rolę w produkcji rękopisów średniowiecznych i renesansowych.

Pergamin:
Pergamin to materiał piśmienniczy wykonany ze specjalnie przygotowanej skóry zwierzęcej. Był szeroko stosowany do sporządzania rękopisów w starożytności i średniowieczu ze względu na swoją trwałość oraz przydatność do precyzyjnego pisania i dekorowania.

Welin:
Welin to szczególnie wysokiej jakości rodzaj pergaminu, tradycyjnie wytwarzany ze skóry cielęcej. Ze względu na gładką powierzchnię i wysoką jakość był często wykorzystywany do wykonywania luksusowych rękopisów.

Rękopis papierowy:
Rękopis papierowy to rękopis sporządzony na papierze zamiast na pergaminie. Papier stawał się w Europie coraz powszechniejszy w późnym średniowieczu, stopniowo zastępując pergamin w wielu zastosowaniach codziennych i naukowych.

Skryba:
Skryba to osoba zajmująca się pisaniem lub przepisywaniem rękopisów. Średniowieczni skrybowie pracowali w klasztorach, na uniwersytetach, dworach oraz w profesjonalnych warsztatach, utrwalając teksty religijne, literackie i naukowe.

Skryptorium:
Skryptorium to miejsce, w którym wytwarzano rękopisy, szczególnie w średniowiecznych klasztorach. Skryptoria były ośrodkami przepisywania, poprawiania, dekorowania i przechowywania tekstów.

Paleografia:
Paleografia to nauka zajmująca się dawnym pismem ręcznym. Wykorzystuje się ją do rozpoznawania rodzajów pisma, datowania rękopisów, określania miejsca ich powstania oraz badania autentyczności dokumentów rękopiśmiennych.

Pismo:
Pismo oznacza określony styl pisma ręcznego charakterystyczny dla danego okresu, regionu lub środowiska. Przykładami są pismo gotyckie, minuskuła karolińska i pismo humanistyczne.

Minuskuła karolińska:
Minuskuła karolińska to styl pisma rozwinięty w okresie renesansu karolińskiego w VIII i IX wieku. Jej wyraźne i czytelne formy liter wpłynęły na późniejsze pisma średniowieczne i renesansowe.

Pismo gotyckie:
Pismo gotyckie to rodzina średniowiecznych stylów pisma charakteryzujących się kanciastymi formami i zwartym kształtem liter. Było szeroko stosowane w Europie od XII wieku.

Pismo humanistyczne:
Pismo humanistyczne to renesansowy styl pisma rozwinięty przez włoskich humanistów, którzy dążyli do odtworzenia wyglądu dawnych rękopisów. Wywarło ono później istotny wpływ na rozwój współczesnych krojów pisma antykwowego.

Składka:
Składka to zespół złożonych arkuszy tworzących jedną część rękopisu lub książki drukowanej. Książki konstruowano z wielu składek, które następnie zszywano w jeden wolumin.

Zeszyt:
Zeszyt to grupa złożonych kart stanowiąca część rękopisu lub książki drukowanej. W terminologii bibliologicznej pojęcie to jest bliskie terminowi „składka”.

Bifolium:
Bifolium to pojedynczy arkusz złożony na pół, tworzący dwie karty, czyli cztery strony. Składki rękopisów były zazwyczaj tworzone z kilku bifoliów.

Karta:
Karta to pojedynczy arkusz stanowiący część rękopisu lub książki drukowanej. Każda karta ma dwie strony: recto i verso.

Recto:
Recto to przednia strona karty rękopisu lub książki drukowanej. W otwartej książce jest to zazwyczaj strona znajdująca się po prawej stronie.

Verso:
Verso to odwrotna strona karty rękopisu lub książki drukowanej. W otwartej książce jest to zazwyczaj strona znajdująca się po lewej stronie.

Miniatura:
Miniatura to malowana ilustracja znajdująca się w rękopisie. Średniowieczne miniatury mogą przedstawiać sceny religijne, wydarzenia historyczne, portrety, postacie lub motywy dekoracyjne.

Inicjał:
Inicjał to powiększona litera umieszczona na początku tekstu lub jego części. W rękopisach inicjały mogły być bogato dekorowane, malowane lub iluminowane.

Inicjał historiowany:
Inicjał historiowany to dekorowany inicjał zawierający rozpoznawalną scenę, postać lub przedstawienie narracyjne.

Rubrykowanie:
Rubrykowanie to nanoszenie czerwonych liter, napisów lub elementów dekoracyjnych w rękopisach i wczesnych książkach drukowanych. Rubryki służyły między innymi do wyróżniania nagłówków, ważnych części tekstu oraz wskazówek liturgicznych.

Palimpsest:
Palimpsest to karta rękopisu, z której wcześniejszy tekst został usunięty lub zatarty, aby można było zapisać na niej nowy tekst. Niektóre palimpsesty zachowują ślady dzieł, które nie przetrwały w innych przekazach.

Poznaj inkunabuły, czcionki, impozycję, kolacjonowanie oraz rozwój drukarstwa przed 1501 rokiem.

Inkunabuł:
Inkunabuł to książka wydrukowana przed 1501 rokiem, w najwcześniejszym okresie europejskiego drukarstwa. Inkunabuły są świadectwem przejścia od kultury rękopiśmiennej do książki drukowanej i należą do najważniejszych obiektów w historii książki.

Postinkunabuł:
Postinkunabuł to książka wydrukowana krótko po 1500 roku, zasadniczo w pierwszych dekadach XVI wieku, kiedy techniki drukarskie pozostawały jeszcze silnie związane z tradycjami XV stulecia.

Prasa drukarska:
Prasa drukarska to urządzenie mechaniczne służące do przenoszenia farby z ruchomych czcionek lub form drukarskich na papier. Rozwój druku przy użyciu prasy w XV-wiecznej Europie całkowicie odmienił sposób wytwarzania i rozpowszechniania książek.

Ruchoma czcionka:
Ruchoma czcionka to system wykorzystujący pojedyncze, wielokrotnego użytku czcionki z literami i innymi znakami, zestawiane w celu drukowania tekstu. Jej zastosowanie umożliwiło sprawne wytwarzanie wielu egzemplarzy tego samego tekstu.

Drukarz:
Drukarz to osoba lub warsztat odpowiedzialny za produkcję książek drukowanych. Pierwsi drukarze często łączyli funkcje wydawcy, zecera, finansisty i księgarza.

Znak drukarski:
Znak drukarski to charakterystyczny znak lub emblemat używany przez drukarza do oznaczania swoich druków. Znaki takie często umieszczano na początku lub końcu książki.

Sygnet drukarski:
Sygnet drukarski to dekoracyjny lub symboliczny znak używany przez drukarnię lub wydawcę, pełniący funkcję rozpoznawczego oznaczenia oficyny. Jest to szczególnie istotny termin w polskiej bibliografii starych druków.

Kolofon:
Kolofon to informacja umieszczana tradycyjnie na końcu rękopisu lub książki drukowanej, zawierająca dane dotyczące jej powstania, takie jak nazwisko drukarza, miejsce i data druku.

Karta tytułowa:
Karta tytułowa to karta znajdująca się na początku książki drukowanej, zawierająca informacje takie jak tytuł, autor, drukarz, wydawca i data wydania. Najwcześniejsze książki drukowane często nie posiadały kart tytułowych, a informacje o druku podawano w kolofonie.

Czcionka:
Czcionka to pojedynczy element służący do odbijania litery lub innego znaku w druku typograficznym. Krój i charakter czcionek mogą pomagać w identyfikacji drukarza, miejsca druku oraz datowaniu książki.

Pismo gotyckie / czcionka gotycka:
Czcionka gotycka to rodzaj pisma drukarskiego wywodzący się ze średniowiecznego pisma gotyckiego. Była szeroko stosowana w początkach europejskiego drukarstwa, szczególnie na obszarach niemieckojęzycznych.

Wydanie:
Wydanie obejmuje wszystkie egzemplarze dzieła wydrukowane zasadniczo z tego samego składu typograficznego. Poszczególne wydania mogą różnić się tekstem, ilustracjami, rzadkością i znaczeniem.

Emisja:
Emisja to grupa egzemplarzy należących do tego samego wydania, wprowadzona do obrotu z określonymi zmianami, na przykład ze zmienioną kartą tytułową lub innymi elementami wydawniczymi.

Stan:
Stan to określone stadium powstawania druku, rozpoznawalne na podstawie zmian dokonanych podczas procesu drukowania, takich jak korekty tekstu lub modyfikacje ilustracji.

Wariant:
Wariant to różnica występująca pomiędzy egzemplarzami tego samego wydania, wynikająca ze zmian wprowadzonych podczas produkcji, takich jak korekty, wymiana kart lub modyfikacje ilustracji.

Drzeworyt:
Drzeworyt to technika druku wypukłego, w której obraz wycina się w drewnianym klocku, a następnie odbija na papierze. Drzeworyty należały do najwcześniejszych technik ilustracji książkowej.

Miedzioryt:
Miedzioryt to technika druku wklęsłego, w której obraz rytuje się na metalowej, najczęściej miedzianej płycie. Technika ta pozwalała uzyskać bardzo szczegółowe ilustracje i odegrała ważną rolę w książkach naukowych, artystycznych i luksusowych.

Druk aldowski:
Aldyn to książka wydrukowana przez wenecką oficynę Aldusa Manutiusa lub jego następców. Wydania aldowskie są wysoko cenione ze względu na znaczenie dla renesansowej humanistyki, typografii i historii drukarstwa.

Poznaj znaki własnościowe, ekslibrisy, pieczęcie, adnotacje oraz historię kolekcji.

Proweniencja:
Proweniencja to historia własności, przechowywania i przemieszczania książki, rękopisu lub dokumentu. Pozwala odtworzyć dzieje obiektu na przestrzeni czasu i może obejmować informacje o poprzednich właścicielach, wpisy własnościowe, ekslibrisy, pieczęcie biblioteczne, zapisy aukcyjne oraz historię kolekcji.

Badania proweniencyjne:
Badania proweniencyjne polegają na ustalaniu historii własności oraz kontekstu historycznego książki, rękopisu lub dokumentu. Mogą obejmować analizę wpisów, materiałów archiwalnych, katalogów aukcyjnych i bibliotecznych oraz historycznych kolekcji.

Egzemplarz asocjacyjny:
Egzemplarz asocjacyjny to egzemplarz książki związany z ważną osobą, wydarzeniem lub okolicznością historyczną poprzez własność, dar, adnotacje albo inną istotną relację. Wartość takiego egzemplarza wynika z udokumentowanego związku konkretnego egzemplarza z jego historycznym kontekstem.

Egzemplarz prezentacyjny:
Egzemplarz prezentacyjny to egzemplarz książki ofiarowany konkretnej osobie przez autora, wydawcę lub właściciela, często opatrzony odręczną dedykacją lub wpisem.

Egzemplarz dedykacyjny:
Egzemplarz dedykacyjny to egzemplarz książki zawierający dedykację napisaną przez autora lub inną znaczącą osobę, zazwyczaj skierowaną do konkretnego odbiorcy.

Egzemplarz autorski:
Egzemplarz autorski to egzemplarz książki należący do autora, używany przez niego lub opatrzony jego adnotacjami. Może zawierać poprawki, notatki lub inne ślady procesu twórczego autora.

Wpis autorski:
Wpis autorski to odręczna notatka, dedykacja lub podpis naniesiony przez autora dzieła. Jego znaczenie zależy między innymi od adresata, daty, treści oraz kontekstu historycznego.

Autograf:
Autograf to tekst zapisany własnoręcznie przez określoną osobę. W kolekcjonerstwie termin ten może odnosić się do podpisów, listów, notatek lub całych rękopisów sporządzonych ręką danej osoby.

List autograficzny podpisany (ALS):
List autograficzny podpisany to list w całości napisany i podpisany własnoręcznie przez jego autora. Skrót ALS, pochodzący od angielskiego Autograph Letter Signed, jest powszechnie używany na międzynarodowym rynku rękopisów i autografów.

List rękopiśmienny:
List rękopiśmienny to odręcznie sporządzony list zachowany jako oryginalny dokument historyczny, a nie późniejsza kopia lub drukowana transkrypcja.

Ex libris:
Ex libris oznacza znak własności wskazujący na przynależność książki do określonej osoby lub księgozbioru. Dosłownie oznacza „z książek” lub „z księgozbioru”. Może przyjmować formę wpisu, pieczęci lub nalepki.

Ekslibris:
Ekslibris to drukowany, graficzny lub rytowany znak własnościowy umieszczany zazwyczaj po wewnętrznej stronie oprawy książki. Może zawierać nazwisko właściciela, herb, dewizę lub kompozycję dekoracyjną i stanowić ważne świadectwo proweniencji.

Wpis własnościowy:
Wpis własnościowy to odręczna informacja wskazująca, że książka należała do określonej osoby lub instytucji. Takie wpisy mogą stanowić ważny dowód proweniencji.

Pieczęć biblioteczna:
Pieczęć biblioteczna to znak nanoszony przez bibliotekę lub inną instytucję w celu oznaczenia własności. Historyczne pieczęcie mogą pomagać w odtworzeniu drogi książki pomiędzy kolejnymi zbiorami.

Proweniencja instytucjonalna:
Proweniencja instytucjonalna oznacza historię własności lub przechowywania obiektu przez bibliotekę, klasztor, uniwersytet, archiwum lub inną instytucję.

Księgozbiór kolekcjonerski:
Księgozbiór kolekcjonerski to zbiór książek zgromadzony przez konkretną osobę zgodnie z jej zainteresowaniami, tematyką lub określonym zamysłem kolekcjonerskim.

Rozproszony księgozbiór:
Rozproszony księgozbiór to historyczna kolekcja, która przestała istnieć jako całość, a należące do niej książki zostały rozdzielone pomiędzy różnych właścicieli, instytucje lub trafiły na rynek.

Historia kolekcji:
Historia kolekcji opisuje sposób, w jaki zbiór książek, rękopisów lub dokumentów był tworzony, przechowywany, rozwijany i przekazywany na przestrzeni czasu.

Marginalia:
Marginalia to odręczne notatki, komentarze, poprawki, znaki lub rysunki nanoszone na marginesach książki lub rękopisu. Mogą dostarczać cennych informacji o tym, w jaki sposób dawni czytelnicy korzystali z tekstu i go interpretowali.

Adnotacja:
Adnotacja to notatka lub komentarz dodany do tekstu. Adnotacje mogą być drukowane lub odręczne i mogą stanowić świadectwo sposobu lektury, własności lub wykorzystania książki do celów naukowych.

Egzemplarz czytelniczy:
Egzemplarz czytelniczy to książka nosząca wyraźne ślady aktywnego użytkowania przez czytelnika, takie jak adnotacje, podkreślenia, znaki lub inne ślady lektury.

Asocjacja:
Asocjacja oznacza istotny historycznie związek konkretnego obiektu z osobą, wydarzeniem, instytucją lub miejscem. W handlu antykwarycznym znaczenie asocjacji zależy przede wszystkim od tego, jak bezpośredni, ważny i możliwy do udokumentowania jest ten związek.

Łańcuch proweniencji:
Łańcuch proweniencji to możliwy do udokumentowania ciąg kolejnych właścicieli, miejsc lub kolekcji, przez które obiekt przechodził w swojej historii.

Repatriacja:
Repatriacja oznacza powrót obiektu historycznego do kraju, instytucji lub społeczności, z którymi łączy go istotny związek kulturowy lub historyczny.

Naucz się swobodnie korzystać z opisów bibliograficznych, oznaczeń wydań, formuł kolacyjnych i bibliografii specjalistycznych.

Bibliografia:
Bibliografia to systematyczne badanie i opisywanie książek, obejmujące między innymi autorstwo, wydania, historię druku, budowę fizyczną oraz dane wydawnicze.

Opis bibliograficzny:
Opis bibliograficzny to szczegółowy zapis danych identyfikujących książkę oraz jej cech fizycznych, obejmujący między innymi tytuł, autora, drukarza, datę, format, paginację i kolację.

Bibliograf:
Bibliograf to specjalista zajmujący się badaniem i opisywaniem książek, wydań, historii druku oraz przekazu tekstu.

Kolacja:
Kolacja to opis fizycznej struktury książki, uwzględniający jej składki, karty, format i kompletność. Pozwala porównywać egzemplarze oraz ustalać, czy brakuje w nich kart lub innych części.

Karta:
Karta to pojedynczy arkusz stanowiący część rękopisu lub książki drukowanej. Każda karta ma dwie strony: recto i verso.

Strona:
Strona to jedna z dwóch stron karty książki. W przeciwieństwie do karty, która oznacza fizyczny arkusz, strona oznacza jedną jego zapisaną lub zadrukowaną powierzchnię.

Folio:
Folio to format książki powstały przez jednokrotne złożenie arkusza, dające dwie karty. Termin folio może również oznaczać pojedynczą kartę rękopisu lub książki.

Quarto:
Quarto to format książki powstały przez dwukrotne złożenie arkusza, dające cztery karty.

Octavo:
Octavo to format książki powstały przez trzykrotne złożenie arkusza, dające osiem kart.

Duodecimo:
Duodecimo to niewielki format książki, w którym z jednego arkusza uzyskuje się dwanaście kart. Oznaczany jest zazwyczaj jako 12°.

Format:
Format określa strukturę książki wynikającą ze sposobu składania arkusza drukarskiego. Tradycyjne określenia, takie jak folio, quarto czy octavo, odnoszą się zatem przede wszystkim do sposobu produkcji książki, a nie wyłącznie do jej wymiarów.

Paginacja:
Paginacja to numerowanie stron książki.

Foliacja:
Foliacja to numerowanie kart zamiast poszczególnych stron. Rękopisy średniowieczne są bardzo często opisywane za pomocą numerów kart.

Sygnatura składki:
Sygnatura składki to litera, liczba lub ich kombinacja drukowana zazwyczaj w dolnej części pierwszych kart składki, służąca do prawidłowego uporządkowania składek podczas oprawiania książki.

Składka:
Składka to zespół złożonych arkuszy lub kart stanowiący jedną część konstrukcji rękopisu albo książki drukowanej.

Zeszyt:
Zeszyt to jednostka konstrukcyjna rękopisu lub książki utworzona ze złożonych arkuszy. W opisie kodeksologicznym termin ten może odpowiadać angielskiemu quire.

Egzemplarz kompletny:
Egzemplarz kompletny to książka lub rękopis zachowujący wszystkie wymagane karty, tablice, mapy i inne elementy należące pierwotnie do danego wydania lub obiektu.

Egzemplarz niekompletny:
Egzemplarz niekompletny to książka, w której brakuje pierwotnych elementów, takich jak karty, tablice, mapy lub inne części.

Fragment:
Fragment to zachowana część większego rękopisu, książki lub dokumentu, którego pozostała część zaginęła, została zniszczona albo oddzielona.

Wydanie:
Wydanie obejmuje egzemplarze dzieła powstałe zasadniczo z tego samego składu typograficznego lub w ramach tego samego procesu produkcyjnego.

Pierwsze wydanie:
Pierwsze wydanie to pierwsza opublikowana edycja danego dzieła. Jego znaczenie kolekcjonerskie zależy między innymi od rzadkości, stanu zachowania, znaczenia historycznego i asocjacji.

Drugie wydanie:
Drugie wydanie to kolejne wydanie dzieła po wydaniu pierwszym, niekiedy poprawione, zmienione lub rozszerzone.

Emisja:
Emisja to grupa egzemplarzy należących do tego samego wydania, wprowadzona do obrotu w określonej postaci, na przykład ze zmienioną kartą tytułową lub innymi elementami wydawniczymi.

Stan:
Stan to określona postać druku wynikająca ze zmian dokonanych w trakcie procesu drukowania, takich jak korekty tekstu lub zmiany w ilustracjach.

Wariant:
Wariant to różnica pomiędzy egzemplarzami tego samego wydania wynikająca ze zmian powstałych podczas produkcji, takich jak korekty, zastąpienie kart lub zmiany ilustracji.

Pierwsza emisja:
Pierwsza emisja to najwcześniej wprowadzona do obrotu grupa egzemplarzy danego wydania, poprzedzająca późniejsze zmiany tworzące kolejne emisje.

Egzemplarz wariantowy:
Egzemplarz wariantowy to egzemplarz zawierający różnice w stosunku do innych egzemplarzy tego samego wydania.

Formuła kolacyjna:
Formuła kolacyjna to skrócony, sformalizowany zapis fizycznej struktury książki, przedstawiający układ składek i liczbę kart zgodnie z przyjętymi zasadami bibliograficznymi, np. A–Z⁸.

Karta tytułowa:
Karta tytułowa to karta znajdująca się na początku książki drukowanej, zawierająca podstawowe informacje bibliograficzne, takie jak tytuł, autor, drukarz lub wydawca oraz data wydania.

Adres wydawniczy:
Adres wydawniczy to zespół informacji wskazujących miejsce wydania, drukarza lub wydawcę oraz datę wydania książki. Odpowiada angielskiemu terminowi imprint.

Kolofon:
Kolofon to informacja umieszczana tradycyjnie na końcu rękopisu lub książki drukowanej, zawierająca dane dotyczące jej powstania, takie jak nazwisko drukarza, miejsce i data druku.

Porównaj konstrukcje opraw, rodzaje skóry, pergamin, papier, okładziny, sposoby szycia oraz techniki dekoracyjne.

Oprawa:
Oprawa to konstrukcja, która łączy karty książki i chroni blok książki. Może dostarczać ważnych informacji o dacie powstania książki, jej pochodzeniu, właścicielach oraz sposobie użytkowania.

Oprawa oryginalna:
Oprawa oryginalna to oprawa, w którą książka została zaopatrzona pierwotnie, w okresie jej powstania lub wprowadzenia do sprzedaży. Oryginalne oprawy są szczególnie cenione, ponieważ zachowują historyczne świadectwa dotyczące powstania i dziejów konkretnego egzemplarza.

Oprawa współczesna książce:
Oprawa współczesna książce to oprawa wykonana mniej więcej w tym samym okresie co sama książka, często niedługo po jej wydrukowaniu lub powstaniu. Nie musi być jej pierwszą oprawą.

Oprawa późniejsza:
Oprawa późniejsza to oprawa wykonana znacznie później niż sama książka. W opisie bibliograficznym jest to zwykle precyzyjniejsze określenie niż „oprawa nowoczesna”.

Ponownie oprawiony egzemplarz:
Ponownie oprawiony egzemplarz to książka, której wcześniejsza oprawa została usunięta lub zastąpiona nową.

Oprawa z naprawionym grzbietem:
Określenie to odnosi się do książki, której oprawę naprawiono poprzez odtworzenie, wymianę lub wzmocnienie grzbietu, zachowując przy tym przynajmniej część pierwotnych okładzin. Odpowiada angielskiemu terminowi rebacked.

Oprawa konserwowana:
Oprawa konserwowana to oprawa poddana zabiegom naprawczym lub konserwatorskim w celu jej ustabilizowania lub poprawy stanu zachowania, przy możliwie największym zachowaniu elementów oryginalnych.

Oprawa wydawnicza:
Oprawa wydawnicza to standardowa oprawa wykonywana na zlecenie wydawcy przed sprzedażą książki. Stała się szczególnie powszechna w XIX wieku wraz z rozwojem masowej produkcji książek.

Oprawa kolekcjonerska:
Oprawa kolekcjonerska to oprawa wykonana lub zamówiona dla konkretnego kolekcjonera, często z wykorzystaniem wysokiej jakości materiałów i rozbudowanych technik dekoracyjnych.

Oprawa artystyczna:
Oprawa artystyczna to wysokiej jakości oprawa wykonana przez wykwalifikowanego introligatora, często z użyciem szlachetnych materiałów i bogatej dekoracji. Odpowiada angielskiemu określeniu fine binding.

Pełna oprawa:
Pełna oprawa to oprawa, w której cała zewnętrzna powierzchnia okładzin i grzbietu pokryta jest tym samym materiałem, zazwyczaj skórą lub pergaminem.

Półskórek / oprawa półskórkowa:
Oprawa półskórkowa to oprawa, w której grzbiet i narożniki pokryte są skórą, natomiast pozostałą powierzchnię okładzin pokrywa inny materiał, najczęściej papier lub płótno.

Ćwierćskórek / oprawa ćwierćskórkowa:
Oprawa ćwierćskórkowa to oprawa, w której skórą pokryty jest jedynie grzbiet, natomiast okładziny pokrywa inny materiał.

Oprawa miękka:
Oprawa miękka to elastyczna oprawa pozbawiona sztywnych okładzin, wykonywana między innymi z pergaminu lub skóry. W odniesieniu do dawnych książek odpowiada angielskiemu limp binding.

Oprawa welinowa:
Oprawa welinowa to oprawa wykonana z welinu lub wysokiej jakości pergaminu. Tego rodzaju oprawy występują zarówno na rękopisach, jak i starych drukach.

Oprawa skórzana:
Oprawa skórzana to oprawa pokryta wyprawioną skórą zwierzęcą. Do tradycyjnych skór introligatorskich należą między innymi skóra cielęca, kozia, owcza oraz maroquin.

Skóra cielęca:
Skóra cielęca jest jednym z najczęściej spotykanych materiałów w historycznym introligatorstwie europejskim. Stosowano ją zarówno do prostych, jak i bogato dekorowanych opraw.

Skóra kozia:
Skóra kozia to trwały materiał często wykorzystywany w wysokiej jakości oprawach. Szczególną odmianą skóry koziej używaną w introligatorstwie jest maroquin.

Maroquin:
Maroquin to wysokiej jakości skóra kozia tradycyjnie stosowana do luksusowych opraw. Ceniona jest za trwałość, charakterystyczną fakturę oraz podatność na dekorację tłoczoną i złoconą.

Skóra owcza:
Skóra owcza była powszechnie stosowanym, stosunkowo ekonomicznym materiałem introligatorskim.

Oprawa pergaminowa:
Oprawa pergaminowa to oprawa wykonana z odpowiednio przygotowanej skóry zwierzęcej. Była szeroko stosowana do oprawiania rękopisów i starych druków.

Oprawa papierowa:
Oprawa papierowa to oprawa, w której papier stanowi główny materiał pokrywający. Często występuje w tańszych, prostszych lub pierwotnie tymczasowych oprawach.

Okładzina:
Okładzina to sztywny element tworzący przednią lub tylną część oprawy. Historycznie okładziny wykonywano między innymi z drewna, tektury klejonej lub innych materiałów.

Grzbiet:
Grzbiet to część oprawy znajdująca się po stronie, przy której składki lub karty książki są połączone.

Pokrycie grzbietu:
Pokrycie grzbietu to zewnętrzna warstwa materiału osłaniająca grzbiet książki. Odpowiada angielskiemu terminowi backstrip.

Wyklejki:
Wyklejki to karty łączące blok książki z oprawą. Pełnią funkcję konstrukcyjną i niekiedy dekoracyjną, a znajdujące się na nich wpisy, ekslibrisy i inne znaki mogą być ważnym źródłem informacji o proweniencji.

Kapitałka:
Kapitałka to dekoracyjny lub konstrukcyjny element umieszczony przy górnej i dolnej krawędzi grzbietu bloku książki.

Złocone obcięcia:
Złocone obcięcia to krawędzie bloku książki pokryte złotem lub dekoracją imitującą złocenie.

Przednie obcięcie:
Przednie obcięcie to zewnętrzna krawędź bloku książki znajdująca się naprzeciwko grzbietu.

Malowidło na obcięciu:
Malowidło na obcięciu to dekoracja malarska wykonana na krawędzi kart książki. Niektóre tego rodzaju przedstawienia stają się widoczne dopiero po wachlarzowym rozchyleniu kart.

Tłoczenie:
Tłoczenie to technika dekorowania oprawy poprzez odciskanie wzorów, ornamentów, napisów lub innych motywów w materiale pokryciowym.

Tłoczenie ślepe:
Tłoczenie ślepe to technika dekoracyjna polegająca na odciskaniu wzorów w skórze lub innym materiale bez użycia złota lub barwnika.

Złocenie tłoczone:
Złocenie tłoczone to technika dekorowania oprawy polegająca na nanoszeniu złota na wzory lub napisy odciskane za pomocą narzędzi introligatorskich.

Puncowanie obcięć:
Puncowanie obcięć to technika dekorowania krawędzi kart poprzez wyciskanie lub wybijanie w nich wzorów. Odpowiada angielskiemu terminowi gauffering.

Papier marmurkowy:
Papier marmurkowy to papier dekoracyjny wykonywany przez unoszenie barwników na powierzchni cieczy, a następnie przenoszenie powstałego wzoru na papier. Był często stosowany na wyklejki oraz do pokrywania okładzin.

Filigran:
Filigran, czyli znak wodny, to wzór powstający w papierze podczas jego produkcji. Analiza filigranów może pomagać w określaniu daty i miejsca powstania papieru użytego w rękopisach i starych drukach.

Papier żeberkowy:
Papier żeberkowy to papier czerpany wytwarzany na sicie, którego konstrukcja pozostawia charakterystyczne żeberka i prążki widoczne szczególnie pod światło. Odpowiada angielskiemu terminowi laid paper.

Papier welinowy:
Papier welinowy to papier wytwarzany na sicie o równomiernej strukturze, dzięki czemu jego powierzchnia jest gładsza i pozbawiona charakterystycznych prążków papieru żeberkowego. Upowszechnił się od drugiej połowy XVIII wieku. Odpowiada angielskiemu wove paper.

Włókna papiernicze:
Włókna papiernicze to materiały roślinne wykorzystywane do produkcji papieru, historycznie przede wszystkim włókna pochodzące z lnianych i konopnych szmat, a w określonych kontekstach także z innych surowców. Ich analiza może pomagać w badaniu i datowaniu historycznego papieru.

Pergamin:
Pergamin to materiał piśmienniczy wykonany ze specjalnie przygotowanej skóry zwierzęcej. Ze względu na trwałość był szeroko wykorzystywany do sporządzania rękopisów i dokumentów.

Welin:
Welin to określenie szczególnie delikatnego i wysokiej jakości pergaminu, tradycyjnie kojarzonego przede wszystkim ze skórą cielęcą. Był często wykorzystywany do luksusowych rękopisów i ważnych dokumentów.

Praktyczny słownik polskich terminów używanych w katalogach, opisach bibliograficznych i handlu antykwarycznym.

Polonica:
Polonica to książki, rękopisy, dokumenty i inne materiały historyczne związane z Polską, polską historią lub kulturą. Termin nie oznacza wyłącznie obiektów powstałych lub wydrukowanych w Polsce. Francuska, niemiecka, łacińska czy angielska publikacja może być uznana za Polonicum, jeżeli dotyczy Polski, została stworzona przez polskiego autora lub pochodzi z ważnego polskiego księgozbioru.

Polonicum:
Polonicum to pojedynczy obiekt zaliczany do Poloniców, związany z Polską, jej historią, kulturą, językiem lub dziedzictwem. W polskiej terminologii bibliotecznej i bibliograficznej forma Polonicum jest bardziej tradycyjna niż potoczne „polonik”.

Stary druk:
Stary druk to książka lub inny druk powstały w okresie od wynalezienia druku do końca XVIII wieku. W polskiej bibliologii za stare druki przyjmuje się zasadniczo druki wydane do 1800 roku włącznie. Inkunabuły stanowią najwcześniejszą część tej kategorii.

Inkunabuł:
Inkunabuł to druk wydany do końca 1500 roku, czyli w najwcześniejszym okresie europejskiego drukarstwa. Inkunabuły mają szczególne znaczenie dla historii książki, ponieważ dokumentują przejście od kultury rękopiśmiennej do książki drukowanej.

Rękopis:
Rękopis to tekst zapisany ręcznie, a nie wykonany za pomocą druku. Termin może odnosić się zarówno do średniowiecznych kodeksów, jak i rękopisów literackich, listów, dokumentów historycznych czy materiałów archiwalnych.

Rękopis iluminowany:
Rękopis iluminowany to ręcznie sporządzona księga ozdobiona elementami malarskimi, takimi jak inicjały, bordiury, miniatury, złocenia lub inne dekoracje.

Proweniencja:
Proweniencja to historia własności, przechowywania i przemieszczania książki, rękopisu lub dokumentu. Może obejmować dawnych właścicieli, wpisy własnościowe, pieczęcie biblioteczne, ekslibrisy, katalogi aukcyjne i historię kolekcji.

Znaki proweniencyjne:
Znaki proweniencyjne to materialne świadectwa wcześniejszej własności lub przynależności obiektu. Należą do nich między innymi wpisy własnościowe, podpisy, ekslibrisy, superekslibrisy, pieczęcie, herby, sygnatury biblioteczne i inne oznaczenia kolekcji.

Ekslibris:
Ekslibris to znak własnościowy książki, najczęściej w postaci drukowanej lub rytowanej nalepki umieszczonej po wewnętrznej stronie oprawy. Może zawierać nazwisko właściciela, herb, dewizę lub kompozycję graficzną.

Superekslibris:
Superekslibris to znak własnościowy umieszczony bezpośrednio na zewnętrznej powierzchni oprawy, zazwyczaj w postaci herbu, inicjałów lub emblematu właściciela, często tłoczonego lub złoconego.

Księgozbiór:
Księgozbiór to zbiór książek należących do osoby, rodziny lub instytucji. Może również oznaczać historycznie ukształtowaną kolekcję zgromadzoną według określonych zainteresowań lub celów.

Biblioteka:
Biblioteka oznacza zarówno instytucję gromadzącą i udostępniającą książki, jak i sam uporządkowany księgozbiór. W kontekście historycznym termin może odnosić się na przykład do biblioteki prywatnej, klasztornej, rodowej lub uczonego.

Biblioteka rodowa:
Biblioteka rodowa to księgozbiór tworzony i rozwijany przez kolejne pokolenia jednej rodziny, szczególnie rodu szlacheckiego lub arystokratycznego. Takie biblioteki mogą zachowywać ważne świadectwa proweniencji i historii intelektualnej rodziny.

Archiwum:
Archiwum to uporządkowany zbiór dokumentów powstałych lub zgromadzonych w związku z działalnością osoby, rodziny, instytucji lub organizacji.

Archiwum rodzinne:
Archiwum rodzinne to zespół dokumentów gromadzonych przez rodzinę na przestrzeni kolejnych pokoleń, obejmujący między innymi korespondencję, dokumenty prawne, pamiętniki, fotografie i materiały osobiste.

Zbiór:
Zbiór to grupa książek, rękopisów, dokumentów lub innych obiektów zgromadzonych razem ze względu na ich pochodzenie, tematykę, właściciela albo cel kolekcjonerski.

Cymelium:
Cymelium to wyjątkowo cenny, rzadki lub szczególnie ważny obiekt przechowywany w bibliotece albo kolekcji, na przykład unikatowy rękopis, inkunabuł czy druk o szczególnym znaczeniu historycznym.

Cimelium:
Cimelium to wariant zapisu terminu cymelium. Współcześnie w języku polskim częściej spotyka się formę cymelium.

Rękopis autorski:
Rękopis autorski to tekst zapisany własnoręcznie przez jego autora, w odróżnieniu od kopii wykonanej przez kopistę, sekretarza lub inną osobę.

Autograf:
Autograf to tekst zapisany własnoręcznie przez określoną osobę. Może oznaczać podpis, notatkę, list albo cały rękopis sporządzony ręką autora.

List autograficzny:
List autograficzny to list napisany własnoręcznie przez jego autora. Jeżeli jest również podpisany przez autora, w międzynarodowym handlu rękopisami często stosuje się skrót ALS, od Autograph Letter Signed.

List rękopiśmienny:
List rękopiśmienny to list sporządzony ręcznie i zachowany jako oryginalny dokument rękopiśmienny.

Korespondencja:
Korespondencja to listy i inne wiadomości wymieniane pomiędzy osobami lub instytucjami. W archiwistyce i kolekcjonerstwie termin może oznaczać również cały zachowany zespół takich materiałów.

Zespół archiwalny:
Zespół archiwalny to organicznie powstała całość dokumentacji wytworzonej i zgromadzonej przez określonego twórcę zespołu, na przykład osobę, rodzinę, urząd lub instytucję, w toku jego działalności.

Dokument rękopiśmienny:
Dokument rękopiśmienny to dokument sporządzony ręcznie, na przykład akt prawny, dokument urzędowy, dokument osobisty lub inne świadectwo historyczne.

Dokument pergaminowy:
Dokument pergaminowy to dokument sporządzony na pergaminie. Do tej kategorii należą między innymi średniowieczne i nowożytne akty, przywileje, dokumenty prawne i dyplomy.

Dokument papierowy:
Dokument papierowy to dokument sporządzony na papierze, w odróżnieniu od dokumentu pergaminowego.

Dyplom:
Dyplom w terminologii historycznej i dyplomatycznej to uroczysty dokument wystawiony przez władcę, władzę lub instytucję, stwierdzający określony akt prawny, nadanie, przywilej lub uprawnienie. Nie należy utożsamiać tego znaczenia wyłącznie ze współczesnym świadectwem ukończenia studiów.

Przywilej:
Przywilej to dokument lub akt, na mocy którego władca albo inna uprawniona władza nadawała określone prawa, wolności, zwolnienia lub korzyści osobie, grupie, miastu bądź instytucji.

Kronika:
Kronika to dzieło historyczne przedstawiające wydarzenia zasadniczo w porządku chronologicznym. Kroniki średniowieczne i nowożytne należą do najważniejszych źródeł do badań historii politycznej, społecznej i religijnej.

Żywot:
Żywot to opis życia określonej osoby. Termin jest szczególnie często używany w odniesieniu do świętych, władców i innych postaci historycznych, np. żywot świętego.

Kazanie:
Kazanie to tekst przeznaczony do wygłoszenia w kontekście religijnym. Kazania rękopiśmienne i drukowane stanowią ważną kategorię dawnego piśmiennictwa religijnego.

Modlitewnik:
Modlitewnik to księga zawierająca modlitwy i teksty dewocyjne przeznaczone do użytku prywatnego lub wspólnotowego. Dawne modlitewniki mogą występować zarówno jako rękopisy, jak i druki.

Mszał:
Mszał to księga liturgiczna zawierająca teksty potrzebne do sprawowania Mszy.

Brewiarz:
Brewiarz to księga liturgiczna zawierająca teksty przeznaczone do sprawowania Liturgii Godzin, w tym psalmy, czytania, hymny i modlitwy.

Kancjonał:
Kancjonał to zbiór pieśni religijnych przeznaczonych do użytku liturgicznego lub wspólnotowego. W historii polskiej książki szczególne znaczenie mają między innymi kancjonały protestanckie okresu reformacji i późniejszych stuleci.

Graduał:
Graduał to księga liturgiczna zawierająca śpiewy mszalne, przede wszystkim śpiewy proprium przeznaczone na poszczególne dni roku liturgicznego.

Antyfonarz:
Antyfonarz to księga liturgiczna zawierająca przede wszystkim antyfony i inne śpiewy przeznaczone do Liturgii Godzin.

Druk ulotny:
Druk ulotny to druk przeznaczony zazwyczaj do doraźnego lub krótkotrwałego użytku, taki jak odezwa, obwieszczenie, afisz, ulotka polityczna, druk okolicznościowy lub inny materiał efemeryczny.

Broszura:
Broszura to niewielka objętościowo publikacja drukowana, zwykle poświęcona jednemu zagadnieniu. Broszury mogą mieć charakter polityczny, religijny, społeczny, naukowy lub polemiczny.

Gazeta ulotna:
Gazeta ulotna to dawny druk informacyjny rozpowszechniający wiadomości o aktualnych wydarzeniach, wojnach, wydarzeniach politycznych, katastrofach lub innych sprawach budzących zainteresowanie publiczne.

Odbitka:
Odbitka to osobno wydany egzemplarz tekstu, który pierwotnie ukazał się jako część czasopisma, pracy zbiorowej lub innej większej publikacji. W takim znaczeniu często używa się również określenia odbitka autorska.

Przedruk:
Przedruk to ponowne wydrukowanie wcześniej opublikowanego tekstu, zwykle na podstawie wcześniejszego wydania.

Wydanie:
Wydanie to określona postać publikacyjna dzieła obejmująca egzemplarze powstałe zasadniczo z tego samego składu typograficznego lub w ramach tego samego procesu produkcyjnego.

Pierwsze wydanie:
Pierwsze wydanie to pierwsza opublikowana edycja danego dzieła.

Wariant:
Wariant to różnica występująca pomiędzy egzemplarzami tego samego wydania, wynikająca na przykład z korekt dokonanych podczas druku, zastąpienia kart lub zmian ilustracji.

Oprawa:
Oprawa to konstrukcja chroniąca blok książki i łącząca jego składki lub karty. Jej budowa, materiał i dekoracja mogą dostarczać informacji o miejscu i czasie powstania oraz historii konkretnego egzemplarza.

Oprawa współczesna książce:
Oprawa współczesna książce to oprawa wykonana mniej więcej w tym samym okresie co sama książka, często krótko po jej wydrukowaniu. Określenie to jest precyzyjniejsze niż samo „oprawa współczesna”, które we współczesnym języku może być mylące.

Oprawa późniejsza:
Oprawa późniejsza to oprawa wykonana po okresie powstania lub wydania książki.

Oprawa oryginalna:
Oprawa oryginalna to pierwsza oprawa konkretnego egzemplarza, pochodząca z okresu jego pierwotnego wprowadzenia do obiegu lub użytkowania.

Oprawa introligatorska:
Oprawa introligatorska to oprawa wykonana przez introligatora. Termin bywa używany zwłaszcza w odróżnieniu od seryjnej oprawy wydawniczej.

Introligator:
Introligator to rzemieślnik specjalizujący się w wykonywaniu, naprawie i dekorowaniu opraw książkowych.

Papier czerpany:
Papier czerpany to papier wykonywany ręcznie poprzez czerpanie masy papierniczej za pomocą sita. Jest charakterystyczny dla rękopisów i druków powstałych przed upowszechnieniem przemysłowej produkcji papieru.

Filigran:
Filigran, czyli znak wodny, to wzór powstający w strukturze papieru podczas jego produkcji. Analiza filigranów może pomagać w ustalaniu czasu i miejsca powstania papieru.

Marginalia:
Marginalia to notatki, komentarze, poprawki, znaki lub rysunki nanoszone na marginesach książki albo rękopisu. Mogą stanowić ważne świadectwo sposobu lektury i użytkowania konkretnego egzemplarza.

Notatki proweniencyjne:
Notatki proweniencyjne to zapisy dostarczające informacji o wcześniejszych właścicielach, nabyciu, przekazaniu lub historii książki. Mogą obejmować między innymi wpisy własnościowe, informacje o zakupie i zapisy dotyczące darowizn.

Dedykacja:
Dedykacja to tekst poświęcający dzieło określonej osobie lub instytucji. Może stanowić część wydrukowanej treści książki albo być odręcznym wpisem w konkretnym egzemplarzu. Te dwa rodzaje dedykacji należy od siebie odróżniać.

Dar autorski:
Dar autorski to egzemplarz książki podarowany przez autora konkretnej osobie lub instytucji. Często, choć nie zawsze, zawiera odręczną dedykację lub wpis autora.

Bibliografia:
Bibliografia to uporządkowany wykaz lub systematyczne opracowanie publikacji. W bibliologii termin może również odnosić się do naukowego badania i opisywania książek, ich wydań oraz historii druku.

Katalog biblioteczny:
Katalog biblioteczny to uporządkowany wykaz książek, rękopisów i innych materiałów znajdujących się w zbiorach biblioteki.

Katalog aukcyjny:
Katalog aukcyjny to publikowany wykaz i opis obiektów oferowanych podczas aukcji. Dawne katalogi aukcyjne są również ważnym źródłem do badań proweniencyjnych i historii kolekcjonerstwa.

Opis bibliograficzny:
Opis bibliograficzny to uporządkowany zapis danych identyfikujących książkę lub inną publikację oraz, zależnie od rodzaju opisu, jej cech fizycznych. Może obejmować autora, tytuł, miejsce wydania, drukarza lub wydawcę, datę, format, paginację, kolację i inne cechy egzemplarza.