Biblie inkunabułowe, 1455–1500: chronologiczny wykaz i przewodnik bibliograficzny

Historia drukowanej Biblii rozpoczyna się wraz z historią samej europejskiej typografii. Po Biblii Johanna Gutenberga, ukończonej w Moguncji około 1455 roku, w ciągu niewiele ponad czterech dekad ukazało się znacznie ponad sto kompletnych wydań Biblii drukowanych w całej Europie po łacinie, niemiecku, włosku, czesku, katalońsku i hebrajsku. Rozpatrywane łącznie książki te stanowią jeden z najlepszych sposobów prześledzenia przemiany drukarstwa z eksperymentalnego rzemiosła skupionego nad Renem w międzynarodowy przemysł służący duchownym, uczonym i świeckim czytelnikom.

Niniejszy wykaz ma służyć jako bibliograficzne źródło odniesienia dla kompletnych Biblii wydrukowanych w okresie inkunabułowym, którego umowną granicę wyznacza rok 1500. Obejmuje kompletne Biblie łacińskie, kompletne chrześcijańskie Biblie w językach narodowych oraz kompletne wydania Biblii hebrajskiej. Nie uwzględnia Psałterzy, Pięcioksięgów, Proroków, Nowych Testamentów, lekcjonarzy, fragmentów biblijnych ani dzieł takich jak Bible historiale, chyba że stanowiły część wydania pełnego tekstu Biblii.

Przy zastosowaniu tej definicji poniższy wykaz obejmuje około 125 odrębnych kompletnych wydań lub jednostek bibliograficznych sprzed 1501 roku: 93 Biblie łacińskie ukończone w okresie inkunabułowym, piętnaście Biblii niemieckich, jedenaście włoskich, dwie czeskie, jedną katalońską oraz trzy kompletne Biblie hebrajskie. W przypadku niewielkiej liczby XV-wiecznych druków datowanie, atrybucja lub bibliograficzna relacja pomiędzy poszczególnymi wydaniami pozostają niepewne. Warto również zwrócić uwagę na Biblie drukowane przez kilka lat, których produkcję ukończono dopiero po 1500 roku. Nie zostały one tutaj wliczone, nawet jeżeli poszczególne ich części są inkunabułami, lecz odpowiednie informacje podano poniżej właściwych tabel. W okresie inkunabułowym nie wydrukowano żadnej Biblii w języku polskim. Choć znana jest polskojęzyczna Biblia z około 1453–1455 roku, była ona rękopisem, tak zwaną Biblią królowej Zofii. Pierwszą drukowaną Biblią w języku polskim była Biblia Leopolity, wydana w Krakowie w 1561 roku, ponad sto lat po pierwszej drukowanej Biblii.

Dla kolekcjonerów i bibliografów rozróżnienie to ma istotne znaczenie. Obiekt opisany po prostu jako „XV-wieczna Biblia” może należeć do jednej z kilku bardzo odmiennych tradycji: ogromnego wczesnego folio bezpośrednio wzorowanego na Biblii rękopiśmiennej, zwartego oktawu przeznaczonego do praktycznego użytku, wydania w języku narodowym wywodzącego się ze średniowiecznego przekładu, bogato glosowanej Biblii uniwersyteckiej, ilustrowanej Biblii przygotowanej dla szerszego rynku albo jednego z najwcześniejszych osiągnięć typografii hebrajskiej. Ustalenie, do której tradycji należy dany egzemplarz, jest często początkiem, a nie końcem jego opisu bibliograficznego.

Ostatnia aktualizacja: październik 2026.

Czym jest Biblia inkunabułowa?

Inkunabuł to książka wydrukowana przy użyciu ruchomej czcionki w pierwszym półwieczu europejskiego drukarstwa, umownie od jego początków w latach 50. XV wieku do 31 grudnia 1500 roku. Powszechnie używa się również łacińskiego określenia incunabulum oraz liczby mnogiej incunabula.

Biblia inkunabułowa nie oznacza więc konkretnego wydania, lecz każde wydanie tekstu biblijnego należące do tego okresu. Z bibliograficznego punktu widzenia kategoria ta obejmuje jednak książki o bardzo różnym charakterze. Biblia Gutenberga z około 1455 roku, niemiecka Biblia Mentelina sprzed czerwca 1466 roku, pierwsza włoska Biblia z 1471 roku, ilustrowana niemiecka Biblia Antona Kobergera z 1483 roku, pierwsza kompletna Biblia hebrajska z 1488 roku oraz kompaktowe łacińskie Biblie Johanna Frobena w formacie octavo z 1491 i 1495 roku są wszystkie Bibliami inkunabułowymi, mimo że powstały dla odmiennych grup odbiorców i w zupełnie różnych warunkach handlowych.

Poniższe tabele chronologiczne oddzielają zatem druk Biblii łacińskich od kompletnych Biblii w językach narodowych oraz Biblii hebrajskich. Pozwala to uniknąć traktowania materialnie i tekstowo odmiennych tradycji tak, jak gdyby tworzyły jeden szereg.

Metodologia i zakres wykazu

Dla sekwencji łacińskiej główną współczesną bibliografią roboczą wykorzystaną w niniejszym opracowaniu jest Bibliographia Bibliorum Latinorum Scotta McLarena, w razie potrzeby porównywana z Incunabula Short Title Catalogue (ISTC), Gesamtkatalog der Wiegendrucke (GW), katalogami inkunabułów Bodleian Library oraz standardową bibliografią Darlowa i Moule’a. Chronologia opiera się na aktualnym datowaniu bibliograficznym, a nie na starszych datach, które nadal pojawiają się w literaturze XIX i początku XX wieku. Znakomita Bibliographia Bibliorum Latinorum Scotta McLarena jest dostępna do konsultacji i zawiera znacznie bardziej szczegółowe informacje dotyczące konkretnie Biblii łacińskich, obecnie obejmując materiał aż do 1529 roku.

W przypadku wydań w językach narodowych wykaz obejmuje kompletne Biblie, a nie każdy XV-wieczny druk materiału biblijnego. Biblia delfcka z 1477 roku ma na przykład ogromne znaczenie dla historii drukarstwa niderlandzkiego, lecz zawiera Stary Testament, a nie kompletny Stary i Nowy Testament, dlatego została wyłączona z zestawienia liczbowego. Ta sama zasada wyklucza osobno drukowane hebrajskie Psałterze, Pięcioksięgi i Proroków, mimo ich znaczenia dla rozwoju typografii hebrajskiej.

Daty poprzedzone skrótem „ok.”, określeniami „około”, „przed”, „nie później niż” lub podane w formie zakresu odzwierciedlają rzeczywistą niepewność bibliograficzną. Wiele inkunabułów nie posiada wydrukowanej daty ani miejsca publikacji i jest przypisywanych poszczególnym oficynom na podstawie kroju pisma, papieru, świadectw tekstowych, dat pozostawionych przez rubrykatorów, wpisów własnościowych oraz porównania z książkami o pewnym datowaniu.

Właśnie dlatego współczesne źródła katalogowe, takie jak ISTC i GW, są niezbędne przy identyfikacji Biblii inkunabułowej. Sam drukarz, miejsce i przybliżona data nie zawsze wystarczają do odróżnienia jednego wydania od drugiego.

I. Kompletne Biblie łacińskie wydrukowane przed 1501 rokiem

Łacina zdecydowanie dominowała w XV-wiecznym druku Biblii. Poniższa sekwencja obejmuje znane kompletne Biblie łacińskie, począwszy od pierwszego wydania Gutenberga aż po ostatnie lata stulecia.

Lata 50. i 60. XV wieku

Data	Miejsce	Drukarz / oficyna	Format	Znaczenie bibliograficzne
ok. 1455	Moguncja	Johann Gutenberg, z Johannem Fustem	folio królewskie	Biblia 42-wierszowa, pierwsza obszerna książka wydrukowana w Europie ruchomą metalową czcionką
nie później niż 1460	Strasburg	Johann Mentelin	folio królewskie	Jedna z najwcześniejszych kompletnych drukowanych Biblii i pierwsza obszerna książka wydrukowana w Strasburgu
nie później niż 1461	Bamberg	Drukarz Biblii 36-wierszowej	folio królewskie	Biblia 36-wierszowa, wydrukowana czcionką wywodzącą się z wczesnych typów Gutenberga
14 sierpnia 1462	Moguncja	Johann Fust i Peter Schoeffer	folio	Pierwsza drukowana Biblia łacińska wyraźnie podająca nazwiska drukarzy i datę
nie później niż 24 maja 1466	Strasburg	Heinrich Eggestein	folio królewskie	Ważna wczesna Biblia strasburska
ok. 1468	Bazylea	Berthold Ruppel	folio	Jedna z najwcześniejszych Biblii wydrukowanych w Bazylei
nie później niż 1468	Strasburg	Heinrich Eggestein	folio królewskie	Druga wczesna Biblia Eggesteina

Koncentracja geograficzna jest natychmiast widoczna. W pierwszym półtorależu historii druku Biblii kompletna Biblia łacińska pozostawała niemal wyłącznie produktem Moguncji, Strasburga, Bambergu i Bazylei. Nadal były to monumentalne przedsięwzięcia, skalą i koncepcją wizualną ściśle związane z Biblią rękopiśmienną.

Lata 70. XV wieku

Data	Miejsce	Drukarz / oficyna	Format	Uwagi
nie później niż 8 marca 1470	Strasburg	Heinrich Eggestein	folio królewskie	Biblia 41-wierszowa
1471	Rzym	Conrad Sweynheym i Arnold Pannartz	folio	Ważna wczesna Biblia rzymska drukowana antykwą
23 lutego 1472	Moguncja	Peter Schoeffer	folio	Późniejsza Biblia moguncka z oficyny Schoeffera
ok. 1473	Strasburg	drukarz „R”, wiązany z Adolfem Ruschem i Johannem Mentelinem	folio	Ważne wczesne wydanie strasburskie
nie później niż 1474	Bazylea	Bernhard Richel	folio	Z dodatkami wiązanymi z Menardusem Monachusem
nie później niż 1474	Bazylea	Berthold Ruppel i Bernhard Richel	folio	Kompletna Biblia łacińska
1475	Wenecja	Franciscus Renner i Nicolaus de Frankfordia	folio	Wczesna wenecka Biblia łacińska
ok. 1475	Kolonia	Conrad Winters	folio	Wczesna Biblia kolońska
1475	Piacenza	Johannes Petrus de Ferratis	quarto	Wczesny przykład odejścia od ogromnego formatu folio
1475	Bazylea	Bernhard Richel	folio	Z dodatkami Menardusa Monachusa
16 listopada 1475	Norymberga	Anton Koberger	folio	Jedna z najwcześniejszych Biblii Kobergera
9 grudnia 1475	Norymberga	Johann Sensenschmidt i Andreas Frisner	folio	Kompletna Biblia z materiałami dodatkowymi
1476	Wenecja	Franciscus Renner i Nicolaus de Frankfordia	folio	Kolejna wenecka produkcja biblijna
1476	Wenecja	Nicolaus Jenson	folio	Biblia z oficyny jednego z najwybitniejszych wczesnych drukarzy Wenecji
10 maja 1476	Wenecja	Leonardus Achates de Basilea	folio	Wydanie weneckie, a nie z Vicenzy, mimo zamieszania w niektórych starszych opisach
1476	Norymberga	Johann Sensenschmidt i Andreas Frisner	folio	Kompletna Biblia łacińska
1476–1477	Paryż	Ulrich Gering, Martin Crantz i Michael Friburger	folio	Wczesna kompletna Biblia paryska
1476	Neapol	Mathias Moravus i Biagio Romero	folio	Wczesna kompletna Biblia wydrukowana w Neapolu
ok. 1477–1478	Kolonia	Nicolaus Götz	folio	Jedno z kilku blisko datowanych wydań Biblii Götza
8 września 1477	Bazylea	Bernhard Richel	folio	Biblia łacińska z dodatkami
ok. 1477–1478	Kolonia	Nicolaus Götz	folio	Odrębne wydanie od poprzedniej Biblii Götza
30 lipca 1477	Norymberga	Anton Koberger	folio	Biblia łacińska z dodatkami
nie później niż 1477	Kolonia	Conrad Winters	folio	Kompletna Biblia łacińska
1478	Wenecja	Reynaldus de Novimagio i Theodorus de Reynsburch	folio	Wydanie weneckie
14 kwietnia 1478	Norymberga	Anton Koberger	folio	Kompletna Biblia
lipiec 1478	Wenecja	Leonardus Wild dla Nicolausa de Frankfordia	folio	Wydanie weneckie
ok. 1478–1480	Kolonia	Nicolaus Götz	folio	Kolejna Biblia kolońska
10 listopada 1478	Norymberga	Anton Koberger	folio	Kolejna Biblia Kobergera
1479	Bazylea	Johann Amerbach	folio	Ważne wydanie Amerbacha
1479	Lyon	Perrinus Lathomi	folio	Wczesna kompletna Biblia lyońska
20 września 1479	Kolonia	Conrad Winters	folio	Datowane wydanie kolońskie
6 sierpnia 1479	Norymberga	Anton Koberger	folio	Jedna z serii łacińskich Biblii Kobergera
1479	Wenecja	Nicolaus Jenson	folio	Kompletna Biblia z oficyny Jensona

Do końca lat 70. XV wieku geografia druku Biblii uległa całkowitej przemianie. Norymberga, Wenecja, Kolonia, Bazylea, Paryż, Neapol, Piacenza, Rzym i Lyon dołączyły do starszych ośrodków nadreńskich. Druk Biblii przestał być skupiony wokół miejsc, w których narodziła się nowa technologia.

Lata 80. XV wieku

Data	Miejsce	Drukarz / oficyna	Format	Uwagi
29 stycznia 1480	Ulm	Johann Zainer	folio	Kompletna Biblia łacińska
14 kwietnia 1480	Norymberga	Anton Koberger	folio	Biblia łacińska z dodatkami
9 maja 1480	Kolonia	Nicolaus Götz	folio	Kompletna Biblia łacińska
31 maja 1480	Wenecja	Octavianus Scotus	quarto	Kompaktowe wydanie weneckie
ok. 1480	Kolonia	Heinrich Quentell	folio	Bardzo rzadka edycja kolońska
1480	Wenecja	Franciscus Renner	folio	Kompletna Biblia
nie później niż 1480	Strasburg	Adolf Rusch dla Antona Kobergera	folio	Pierwsza drukowana Biblia łacińska z Glossa Ordinaria
1481	Bazylea	Johann Amerbach	folio	Kompletna Biblia łacińska
31 lipca 1481	Wenecja	Johannes Herbort dla Johannesa de Colonia, Nicolausa Jensona i wspólników	folio	Pierwsza drukowana Biblia łacińska z postyllami Mikołaja z Liry
1481	Wenecja	Leonardus Wild	folio	Kompletna Biblia
1482	Bazylea	Johann Amerbach	folio	Kompletna Biblia
1482–1483	Wenecja	Franciscus Renner	folio	Biblia z Mikołajem z Liry i powiązanymi komentarzami
1482	Lyon	Nicolaus Philippi i Marcus Reinhart	folio	Kompletna Biblia łacińska
31 grudnia 1482	Norymberga	Anton Koberger	folio	Kompletna Biblia
1483	Lyon	Mathias Huss	folio	Kompletna Biblia
31 października 1483	Wenecja	Johannes Herbort	folio	Kompletna Biblia
1483	Wenecja	Franciscus Renner	quarto	Kompaktowe wydanie weneckie
1483	Strasburg	Johann Grüninger	folio	Kompletna Biblia łacińska
30 kwietnia 1484	Wenecja	Johannes Herbort	quarto	Kompletna Biblia
1485	Bazylea	Michael Wenssler	folio	Kompletna Biblia
1485	Norymberga	Anton Koberger	folio	Biblia z Mikołajem z Liry; pierwsza łacińska Biblia wykorzystująca ilustracje drzeworytnicze
ok. 1485	Wenecja	Nicolaus de Frankfordia	folio	Kompletna Biblia
1486–1487	Norymberga	Anton Koberger	folio	Obszerna Biblia naukowa z Mikołajem z Liry
1486	Spira	Peter Drach	folio	Kompletna Biblia
1486	Bazylea	Johann Amerbach	folio	Kompletna Biblia
1486	Strasburg	Johann Prüss	folio	Wczesna Biblia łacińska z drukowaną kartą tytułową
1487	Lyon	Drukarz Guido Papa	folio	Kompletna Biblia łacińska
9 października lub 24 listopada 1487	Bazylea	Nicolaus Kesler	folio	Kompletna Biblia
27 lutego 1487/88	Wenecja	Georgius Arrivabenus	quarto	Kompletna Biblia
ok. 1488	Lyon	Johann Siber	folio	Biblia z postyllami Mikołaja z Liry
1489	Strasburg	Johann Prüss	folio	Kompletna Biblia
8 sierpnia 1489	Wenecja	Bonetus Locatellus dla Octavianusa Scotusa	folio	Ważna Biblia z komentarzem Mikołaja z Liry
1489	Spira	Peter Drach	folio	Kompletna Biblia łacińska

Lata 80. XV wieku przyniosły zmianę nie tylko w liczbie wydań, lecz również w samym charakterze drukowanej Biblii. Tekst coraz częściej otaczał rozbudowany aparat redakcyjny i interpretacyjny: glosy, postylle, tablice, odsyłacze i ilustracje. Drukarze nie reprodukowali już wyłącznie tekstu biblijnego; przenosili do druku całe systemy egzegezy biblijnej. Co istotne, działo się to na dziesięciolecia przed reformacją protestancką. Znaczna część aparatu przenoszonego do druku, w tym Glossa Ordinaria oraz postylle Mikołaja z Liry, należała do tradycji naukowej średniowiecznego Kościoła łacińskiego i została rozwinięta przez katolickich duchownych, zakony oraz uniwersytety na całe stulecia przed Lutrem.

Lata 90. XV wieku

Data	Miejsce	Drukarz / oficyna	Format	Uwagi
9 czerwca 1490	Lyon	Jacobus Maillet, red. Stephanus Pariseti	folio	Kompletna Biblia łacińska
9 stycznia 1491	Bazylea	Nicolaus Kesler	folio	Kompletna Biblia
1491	Fryburg Bryzgowijski	Kilian Fischer	folio	Biblia cum Concordantiis
27 czerwca 1491	Bazylea	Johann Froben	octavo	Pierwsza Biblia wydrukowana w formacie octavo
1492	Strasburg	Johann Grüninger	folio	Obszerna Biblia z Mikołajem z Liry
7 września 1492	Wenecja	Hieronymus de Paganinis	octavo	Wczesna przenośna Biblia z rozbudowanym aparatem odsyłaczy
ok. 1493–1494	Fryburg lub być może Bazylea	Kilian Fischer lub Johann Amerbach	folio	Atrybucja pozostaje przedmiotem sporów bibliograficznych
nie później niż 1493	Norymberga	Caspar Hochfeder	folio	Kompletna Biblia
1493	Norymberga	Anton Koberger	folio	Obszerna Biblia z komentarzem Mikołaja z Liry
1494	Lyon	Mathias Huss	folio	Kompletna Biblia łacińska
22 listopada 1494	Wenecja	Simon Bevilaqua	quarto	Biblia z rozbudowanym aparatem tabelarycznym
18 kwietnia 1495	Wenecja	Paganinus de Paganinis	folio	Pierwsza drukowana Biblia łącząca Glossa Ordinaria i Mikołaja z Liry
27 października 1495	Bazylea	Johann Froben	octavo	Druga kompaktowa Biblia Frobena
29 grudnia 1496	Brescia	Angelus i Jacobus Britannicus	octavo	Kompaktowa kompletna Biblia
26 kwietnia 1497	Strasburg	Johann Grüninger	folio	Biblia ze streszczeniami i konkordancjami
7 września 1497	Wenecja	Hieronymus de Paganinis	octavo	Druga przenośna Biblia Paganinisa
1497	Norymberga	Anton Koberger	folio	Obszerna Biblia z komentarzem Mikołaja z Liry
23 grudnia 1497	Lyon	François Fradin i Jean Pivard	quarto / klasyfikacja jako folio bywa różna	Biblia ze streszczeniami i konkordancjami
8 maja 1498	Wenecja	Simon Bevilaqua	quarto	Pierwsza łacińska Biblia z rozbudowanym cyklem narracyjnych drzeworytów
1 grudnia 1498	Bazylea	Johann Froben i Johann Petri de Langendorff	folio	Monumentalna Biblia glosowana, zwykle oprawiana w sześciu tomach

Jeden istotny przypadek graniczny został celowo wyłączony z liczby ukończonych Biblii inkunabułowych. Bazylejskie wydanie Biblii Johanna Amerbacha z komentarzami Hugona z Saint-Cher zaczęło ukazywać się w 1498 roku, lecz ukończono je dopiero w 1502 roku. Poszczególne tomy składowe są zatem inkunabułami, lecz kompletna publikacja nie jest w całości produktem XV wieku. Podobnie Jacques Sacon, mimo swojego znaczenia, należy już do następnego pokolenia drukarstwa biblijnego. W chwili pisania tego tekstu Antykwariat Woodward posiada pierwsze wydanie Biblii Sacona z 1506 roku.

II. Kompletne Biblie w językach narodowych przed 1501 rokiem

Bogactwo drukowanych Biblii w językach narodowych przed Marcinem Lutrem należy do najczęściej błędnie rozumianych aspektów historii książki XV wieku. Przekład Lutra miał przełomowe znaczenie, lecz nie wprowadził idei drukowanej Biblii w europejskim języku narodowym. Kompletne Biblie niemieckie drukowano już od ponad pół wieku, zanim jego Nowy Testament ukazał się w 1522 roku.

Najwcześniejszą pewnie udokumentowaną kompletną drukowaną Biblią w języku narodowym jest niemiecka Biblia Johanna Mentelina, wydana w Strasburgu przed 27 czerwca 1466 roku. Egzemplarz nabyty tego dnia przez augsburskiego kupca i kronikarza Hektora Mülicha stanowi rozstrzygający terminus ante quem.

Biblie niemieckie

Data	Miejsce	Drukarz	Język / tradycja	Znaczenie
przed 27 czerwca 1466	Strasburg	Johann Mentelin	wysokoniemiecki	Pierwsza kompletna drukowana Biblia w europejskim języku narodowym
nie później niż 1470	Strasburg	Heinrich Eggestein	wysokoniemiecki	Druga wczesna strasburska Biblia niemiecka
nie później niż 1474	Augsburg	Günther Zainer	wysokoniemiecki	Jedna z najwcześniejszych augsburskich Biblii niemieckich
ok. 1475	Augsburg	Jodocus Pflanzmann	wysokoniemiecki	Wczesne augsburskie wydanie w języku narodowym
1476–1478	Norymberga	Johann Sensenschmidt i Andreas Frisner	wysokoniemiecki	Wczesna norymberska Biblia niemiecka
1477	Augsburg	Günther Zainer	wysokoniemiecki	Późniejsza Biblia Zainera
20 czerwca 1477	Augsburg	Anton Sorg	wysokoniemiecki	Datowana Biblia niemiecka
ok. 1478–1479	Kolonia	związana z Heinrichem Quentellem / Bartholomaeusem z Unckel	dolnoreński	Jedna z dwóch słynnych Biblii kolońskich
ok. 1478–1479	Kolonia	związana z Heinrichem Quentellem / Bartholomaeusem z Unckel	dolnosaksoński	Pokrewna dolnoniemiecka tradycja kolońska
1 stycznia 1480	Augsburg	Anton Sorg	wysokoniemiecki	Kolejne wydanie Sorga
17 lutego 1483	Norymberga	Anton Koberger	wysokoniemiecki	Słynna ilustrowana Biblia Kobergera
2 maja 1485	Strasburg	Johann Grüninger	wysokoniemiecki	Ilustrowana Biblia strasburska
25 maja 1487	Augsburg	Johann Schönsperger	wysokoniemiecki	Jedenasta Biblia wysokoniemiecka w tradycyjnej numeracji
9 listopada 1490	Augsburg	Johann Schönsperger	wysokoniemiecki	Dwunasta Biblia wysokoniemiecka w tradycyjnej numeracji
19 listopada 1494	Lubeka	Steffen Arndes	dolnoniemiecki	Monumentalna ilustrowana Biblia lubecka

Sekwencja ta jest istotna, ponieważ obala utrwalone przekonanie, że Pismo Święte w językach narodowych było przede wszystkim wytworem reformacji. Wydania te powstawały w kulturze religijnej późnośredniowiecznego Kościoła i czerpały ze średniowiecznych niemieckich przekładów istniejących już wcześniej w rękopisach.

Sam przekład Mentelina opierał się na znacznie starszej tradycji tekstowej języka średnio-wysoko-niemieckiego. Innowacją nie było pierwsze przełożenie Pisma Świętego na niemiecki, lecz zwielokrotnienie istniejącej Biblii w języku narodowym za pomocą druku. Podobnie było z angielskimi przekładami Biblii, które istniały już w średniowiecznej tradycji rękopiśmiennej, choć podobnie jak przekład Tyndale’a nie zawsze były przekładami doskonałymi.

Anglia stanowi użyteczną analogię. Teksty biblijne krążyły po angielsku od stuleci, natomiast pierwsza kompletna angielska Biblia powstała w rękopisie pod koniec XIV wieku w tradycji konwencjonalnie wiązanej z Johnem Wyclifem. Wcześniejsza forma tego przekładu była wyjątkowo dosłowna i ściśle podążała za łacińską Wulgatą, podczas gdy późniejsza redakcja przyniosła znacznie bardziej idiomatyczną angielszczyznę. XVI-wieczny przekład Tyndale’a reprezentował inny etap rozwoju: zamiast jedynie powielać średniowieczną tradycję narodową, opierał się w znacznym stopniu na tekstach greckich i hebrajskich, tworząc przekład, którego język wywarł głęboki wpływ na późniejsze angielskie Biblie.

Biblie włoskie

Druk Biblii włoskich w okresie inkunabułowym rozwijał się niemal wyłącznie w Wenecji. Jego centralną postacią był kameduła Niccolò Malermi, którego przekład Wulgaty stał się jednym z największych sukcesów wydawniczych XV-wiecznego Pisma Świętego w języku narodowym.

Data	Miejsce	Drukarz / wydawca	Tekst	Znaczenie
1 sierpnia 1471	Wenecja	Wendelin von Speyer	Niccolò Malermi	Pierwsza kompletna Biblia wydrukowana po włosku
1 października 1471	Wenecja	Adam de Ambergau	anonimowa wersja włoska	Tak zwana Biblia październikowa, odrębny przekład włoski
1477–1478	Wenecja	Gabriele di Pietro	Malermi	Wczesny przedruk Malermiego
1478	Wenecja	Antonio Miscomini	Malermi	Kolofon datowany 1477 według kalendarza weneckiego, co odpowiada 1478 rokowi według współczesnego sposobu liczenia
1481	Wenecja	Octavianus Scotus	Malermi	Kompletna Biblia włoska
1484	Wenecja	Andreas de Paltasichis	Malermi	Kompletna Biblia włoska
1487	Wenecja	Johannes Rubeus Vercellensis dla Tommasa Trevisana	Malermi	Kompletna Biblia włoska
15 października 1490	Wenecja	Giovanni Ragazzo dla Lucantonia Giunty	Malermi	Bogato ilustrowane wydanie Giunty
lipiec 1492	Wenecja	Giovanni Ragazzo dla Lucantonia Giunty	Malermi	Kolejne ilustrowane wydanie Giunty
23 kwietnia 1493	Wenecja	Guglielmo „Anima Mia”	Malermi	Kompletna Biblia włoska
czerwiec 1494	Wenecja	Johannes Rubeus Vercellensis dla Lucantonia Giunty	Malermi	Słynne ilustrowane wydanie Giunty

Tradycja Malermiego pokazuje również, jak szybko druk Biblii w językach narodowych stał się rynkiem opartym na kolejnych wznowieniach. Pierwsza włoska Biblia nie była odosobnionym eksperymentem. Dała początek serii wydań w następnych dziesięcioleciach, której kulminacją były bogato ilustrowane Biblie Giunty z lat 90. XV wieku.

Biblia walencka, czyli katalońska

Data	Miejsce	Drukarz	Język	Znaczenie
1477–1478	Walencja	Lambert Palmart i Alfonso Fernández de Córdoba	walencki / kataloński	Pierwsza kompletna drukowana Biblia w języku romańskim Półwyspu Iberyjskiego

Biblia walencka zajmuje zupełnie inną pozycję bibliograficzną niż tradycje niemiecka i włoska ze względu na katastrofalny stan zachowania nakładu. Tradycyjnie wiązana z przekładem Bonifaciego Ferrera, choć dokładność tej atrybucji była przedmiotem dyskusji, została wydrukowana w Walencji w latach 1477–1478. Znany jest tylko jeden zachowany arkusz drukowanej Biblii. Jej miejsce w wykazie opartym wyłącznie na zachowanych kompletnych egzemplarzach można byłoby więc łatwo przeoczyć. Z bibliograficznego punktu widzenia jest to jedno z najważniejszych wydań Biblii w języku narodowym całego okresu inkunabułowego.

Biblie czeskie

Data	Miejsce	Drukarz	Język	Znaczenie
sierpień 1488	Praga	Drukarz Biblii z 1488 roku, być może Johann Kamp, dla konsorcjum obejmującego Johanna Pytlika	czeski	Pierwsza kompletna Biblia wydrukowana po czesku i pierwsza kompletna drukowana Biblia w języku słowiańskim
14 listopada 1489	Kutná Hora	Martin z Tišnova	czeski	Druga Biblia czeska, słynąca z ilustracji drzeworytniczych

Pojawienie się kompletnych Biblii czeskich w 1488 i 1489 roku ma szczególne znaczenie, ponieważ pokazuje geograficzny zasięg kultury biblijnej w językach narodowych przed 1500 rokiem. Praga i Kutná Hora nie były peryferyjnymi naśladowcami niemieckiego drukarstwa, lecz aktywnymi ośrodkami obsługującymi rozwinięty miejscowy rynek czytelniczy.

III. Pierwsze kompletne drukowane Biblie hebrajskie

Drukarstwo hebrajskie rozwijało się w odmiennej tradycji tekstowej i religijnej od chrześcijańskiego druku Biblii i nie powinno być łączone w jedną kategorię z Wulgatą oraz przekładami narodowymi. Pojawienie się kompletnej Biblii hebrajskiej w druku było jednak jednym z najważniejszych osiągnięć typograficznych XV wieku.

Poszczególne części Biblii hebrajskiej ukazywały się wcześniej, w tym Psałterz, Pięcioksiąg, Prorocy i Pisma. Pierwsze kompletne wydanie ukazało się w Soncino w 1488 roku. Poza okresem inkunabułowym na uwagę zasługuje również znakomita typograficznie Biblia Rabbinica Daniela Bomberga.

Data	Miejsce	Drukarz / wydawca	Znaczenie
22 kwietnia 1488	Soncino	Abraham ben Hayyim dla Joshuy Solomona Soncino	Pierwsza kompletna drukowana Biblia hebrajska, ze znakami samogłoskowymi i akcentami
1491–1493	Neapol	Joshua Solomon Soncino	Druga kompletna drukowana Biblia hebrajska
1494	Brescia	Gershom Soncino	Trzecia kompletna drukowana Biblia hebrajska; wydanie słynnie związane z pracą Lutra nad hebrajskim Starym Testamentem

Osiągnięcie to było znaczące zarówno pod względem intelektualnym, jak i technicznym. Typografia hebrajska wymagała od drukarzy rozwiązania problemów zupełnie innych niż te spotykane przy druku łacińskim, a przemieszczanie się rodziny Soncino pomiędzy ośrodkami drukarskimi przyczyniło się do stworzenia sieci produkcji i dystrybucji książek hebrajskich.

Biblia z Brescii z 1494 roku jest szczególnie znana w historii biblistyki, ponieważ egzemplarz tego wydania był używany przez Marcina Lutra w związku z jego niemieckim przekładem Starego Testamentu.

IV. Co chronologia mówi nam o XV-wiecznym drukarstwie

Od Moguncji do europejskiego przemysłu

Pierwsze kompletne drukowane Biblie powstawały na niezwykle ograniczonym obszarze geograficznym. Po Biblii Gutenberga z Moguncji pojawiły się Biblia Mentelina w Strasburgu, Biblia 36-wierszowa w Bambergu, Biblia Fusta i Schoeffera w Moguncji, kolejne Biblie Eggesteina w Strasburgu oraz Ruppela w Bazylei.

Dwadzieścia lat później obraz był już całkowicie inny. Rzym, Wenecja, Norymberga, Kolonia, Paryż, Neapol, Lyon i Piacenza weszły na rynek. Biblia stanowi więc wyjątkowo skuteczny miernik rozprzestrzeniania się drukarstwa, ponieważ jej produkcja wymagała znacznego kapitału, papieru, pracy, czcionek oraz przekonania, że istnieje rynek zdolny wchłonąć duży nakład. Miasto zdolne utrzymać produkcję kompletnych Biblii zwykle miało już za sobą eksperymentalną fazę rozwoju typografii.

Biblia stała się powtarzalnym produktem handlowym

Biblia Gutenberga należy do świata, w którym samo wydrukowanie kompletnej Biblii było niezwykłym osiągnięciem technicznym. Pod koniec lat 70. XV wieku drukarze tacy jak Anton Koberger mogli już wydawać kolejne kompletne edycje w krótkich odstępach czasu.

Nie oznacza to, że późniejsze Biblie są bibliograficznie mniej istotne. Przeciwnie, dokumentują niezwykłą szybkość, z jaką drukarstwo osiągnęło dojrzałość handlową. Powtarzające się edycje Biblii w Norymberdze, Wenecji, Bazylei i innych ośrodkach świadczą o istnieniu rozwiniętych systemów dystrybucji, dostępu do kapitału oraz wystarczająco szerokiego rynku, by uzasadniać wielokrotne inwestowanie w jeden z najobszerniejszych tekstów, jakich mógł podjąć się drukarz. Wyjaśnia to również znaczną różnicę cenową pomiędzy Bibliami inkunabułowymi wydrukowanymi przed około 1475 rokiem a tymi wydrukowanymi później. Biblie sprzed 1475 roku są często wyceniane wielokrotnie wyżej niż egzemplarze późniejsze, z pewnymi wyjątkami, takimi jak piękna ilustrowana Biblia Antona Kobergera z 1483 roku, która podobnie jak jego słynna Kronika norymberska z 1493 roku często występuje z ręcznie kolorowanymi ilustracjami.

Druk Biblii w językach narodowych znacznie wyprzedza reformację

Chronologia jest szczególnie użyteczna w korygowaniu utrwalonego historycznego nieporozumienia. Drukowane Biblie w językach narodowych były dobrze zakorzenione jeszcze przed Lutrem.

Kompletna niemiecka Biblia Mentelina istniała już przed czerwcem 1466 roku. Dwa różne włoskie przekłady Biblii ukazały się w Wenecji w 1471 roku. Kompletną Biblię katalońską lub walencką wydrukowano w latach 1477–1478, a kompletne Biblie czeskie w 1488 i 1489 roku.

Książki te nie były produktem XVI-wiecznej reformacji. Należały do późnośredniowiecznej kultury dewocyjnej, językowej i handlowej, choć ich krąg czytelników, autorytet tekstowy oraz relacja ze strukturami kościelnymi różniły się znacząco pomiędzy regionami. Reformacja nie przyniosła wynalezienia Pisma Świętego w językach narodowych, lecz zmianę jego podstaw tekstowych, skali rozpowszechnienia, funkcji ideologicznej i związku z tożsamością wyznaniową.

Wenecja jako wielkie południowe centrum druku Biblii

Rola Wenecji jest szczególnie znacząca. Produkowano tam dużą liczbę Biblii łacińskich, a jednocześnie miasto stało się głównym centrum druku Biblii włoskich. Weneccy drukarze eksperymentowali z formatami folio, quarto, a ostatecznie również z bardziej kompaktowymi formatami, aparatem naukowym i coraz ambitniejszymi programami ilustracyjnymi.

W latach 90. XV wieku wydania Biblii Malermiego przygotowywane przez Lucantonia Giuntę pokazują dojrzałe możliwości komercyjnego wydawania Biblii. Tekst, ilustracja, typografia i dystrybucja zostały połączone w produkty przeznaczone dla rozległego rynku. Odpowiada to również szerszym tendencjom drukarstwa okresu inkunabułowego: najwcześniejsze książki drukowane były zazwyczaj dużymi foliami, podczas gdy bardziej przenośne formaty quarto i octavo stawały się coraz częstsze w późniejszej części okresu inkunabułowego. Zobacz nasze obecnie dostępne inkunabuły tutaj.

Norymberga i Anton Koberger

Jeśli Wenecja reprezentuje niezwykłą skalę włoskiego handlu książką, Anton Koberger uosabia przemysłowy potencjał drukarstwa na północ od Alp.

Koberger wielokrotnie wydawał Biblie łacińskie i stworzył słynną niemiecką Biblię z 1483 roku. Jego przedsiębiorstwo działało dzięki sieci drukarzy, zecerów, korektorów, agentów i międzynarodowych kontaktów handlowych na skalę wyjątkową dla XV wieku.

Biblia idealnie odpowiadała takiej działalności: była kosztowna w produkcji, powszechnie rozpoznawalna, mogła być sprzedawana ponad granicami politycznymi i występowała w wersjach od stosunkowo prostych wydań tekstowych po ogromne kompilacje naukowe. Znacząca była również późniejsza współpraca oficyny Kobergera przy drukowanych Bibliach Sacona, z których wiele zawierało nazwisko Kobergera nawet po jego śmierci.

Drukowana Biblia stała się maszyną naukową

Późnej Biblii inkunabułowej nie należy wyobrażać sobie jedynie jako tego samego tekstu biblijnego reprodukowanego sprawniej. Około 1480 roku strasburska Biblia Adolfa Ruscha umieściła tekst biblijny w obrębie Glossa Ordinaria. Wenecka Biblia z 1481 roku zawierała postylle Mikołaja z Liry. Wydanie Kobergera z 1485 roku dodało ilustracje drzeworytnicze do łacińskiej Biblii komentarzowej. Późniejsze wydania łączyły glosy, postylle Mikołaja z Liry, dodatki Pawła z Burgos, odpowiedzi Matthiasa Döringa, konkordancje, tablice i inne narzędzia wyszukiwawcze.

Druk umożliwił nie tylko reprodukcję Pisma Świętego, lecz również standaryzację i zwielokrotnienie skomplikowanych struktur komentarza otaczających tekst. Dla historii nauki te ogromne, wielotomowe Biblie mogą być równie ważne jak wydania samego tekstu, które współczesnemu czytelnikowi wydają się bardziej bezpośrednio rozpoznawalne.

Od monumentalnego folio do przenośnej Biblii

Kolejnym procesem widocznym w wykazie jest zmiana formatu. Najwcześniejsze kompletne drukowane Biblie były ogromnymi foliami, naturalnymi następcami wielkich Biblii rękopiśmiennych oraz ksiąg liturgicznych i naukowych. Stopniowo pojawiały się wydania quarto, a w 1491 roku Johann Froben wydrukował kompletną Biblię łacińską w formacie octavo.

Wydania Frobena z 1491 i 1495 roku oraz weneckie Biblie octavo Hieronymusa de Paganinis z 1492 i 1497 roku wskazują na odmienną koncepcję korzystania z Biblii: pełny tekst został skompresowany do znacznie bardziej przenośnej książki. Biblia Frobena z 1495 roku bywa wręcz określana mianem „Biblii ubogiego”, ponieważ jej posiadanie było rzeczywiście znacznie bardziej dostępne niż zakup ogromnych wydań folio.

Rozwój ten miał nabrać ogromnego znaczenia w XVI wieku.

V. Co ma znaczenie przy kolekcjonowaniu Biblii inkunabułowej?

Określenie „Biblia inkunabułowa” jest zbyt szerokie, aby samo w sobie stanowiło miarodajną wskazówkę dotyczącą rzadkości lub wartości. Dwie książki opisane w ten sposób mogą różnić się o całe rzędy wielkości pod względem znaczenia historycznego, liczby zachowanych egzemplarzy, wartości rynkowej i atrakcyjności kolekcjonerskiej.

Najpierw należy ustalić wydanie. Trzeba określić drukarza, datę, miejsce, format oraz dokładną jednostkę bibliograficzną. Bibliom niedatowanym nie należy przypisywać daty wyłącznie na podstawie starego opisu aukcyjnego. W przypadkach, w których atrybucja pozostaje niepewna, należy porównywać ISTC, GW, Bod-Inc, BSB-Ink oraz specjalistyczne bibliografie biblijne.

Kompletność jest niezwykle ważna. Wiele XV-wiecznych Biblii było ogromnymi książkami składającymi się z setek kart, czasem oprawianymi w kilka fizycznych tomów. Pojedyncze tomy i obszerne fragmenty często funkcjonują na rynku niezależnie. Pierwszego tomu zawierającego tekst od Księgi Rodzaju do Psalmów nie należy opisywać handlowo tak, jak gdyby był kompletną Biblią. Podobnie często spotyka się pojedyncze księgi Biblii pochodzące z większych wydań, szczególnie z edycji Adolfa Ruscha z około 1480 roku. Choć są one autentycznymi inkunabułowymi drukami części Biblii, mają znacznie mniejsze znaczenie kolekcjonerskie niż kompletna Biblia inkunabułowa.

Oryginalna dekoracja może radykalnie zmienić charakter egzemplarza. Wcześni drukarze często pozostawiali miejsca na inicjały, rubrykację i iluminację. W rezultacie dwa egzemplarze tego samego wydania mogą obejmować zarówno prosty egzemplarz użytkowy, jak i wspaniale iluminowany obiekt, który w praktyce łączy kulturę rękopisu i druku.

Proweniencja i ślady współczesnego użytkowania zasługują na szczególną uwagę. Wczesne wpisy własnościowe, daty pozostawione przez rubrykatorów, proweniencje klasztorne, adnotacje uniwersyteckie oraz rozbudowane marginalia XV- lub XVI-wieczne mogą ujawnić, gdzie egzemplarz został sprzedany, czytany i używany. W ważnym egzemplarzu świadectwa te mogą być równie istotne jak samo wydanie. Jeśli posiadasz taki egzemplarz, zgłoszenie jego szczegółów do MEI może być przydatne.

Wydania w językach narodowych należy oceniać w ramach ich własnych tradycji tekstowych. Biblia niemiecka, włoska czy czeska nie jest z punktu widzenia katalogowania jedynie Biblią łacińską przełożoną na inny język. Jej przekład, krąg czytelników, relacja z wcześniejszymi wersjami rękopiśmiennymi, ilustracje i wpływ na późniejsze wydania mogą decydować o jej znaczeniu historycznym. Biblie w językach narodowych z tego okresu niemal zawsze osiągają wyższe wartości niż ich łacińskie odpowiedniki.

Statystyki zachowanych egzemplarzy wymagają ostrożności. Liczba instytucjonalnych lokalizacji przypisanych do rekordu ISTC nie oznacza, że zachowała się taka sama liczba kompletnych egzemplarzy. Wiele zarejestrowanych zasobów stanowią fragmenty lub egzemplarze niekompletne. Z drugiej strony egzemplarze znajdujące się w rękach prywatnych mogą nie być uwzględnione w danych. Liczba egzemplarzy instytucjonalnych nie odzwierciedla również ich dostępności na rynku. Biblia Gutenberga jest na przykład stosunkowo dobrze reprezentowana w zbiorach instytucjonalnych na całym świecie, lecz od dziesięcioleci nie pojawiła się na rynku w znacząco kompletnej postaci.

Z tych powodów najbardziej interesujące handlowo Biblie inkunabułowe nie zawsze są wydaniami o najmniejszej nominalnej liczbie zachowanych egzemplarzy. Egzemplarz łączący ważne wydanie, wyjątkową kompletność, współczesną dekorację, znaczącą proweniencję oraz ślady wczesnego użytkowania może być znacznie bardziej pożądany niż nominalnie rzadszy, lecz materialnie niewyróżniający się egzemplarz.

VI. Najważniejsze etapy druku Biblii inkunabułowych

Chronologię można sprowadzić do kilku przełomowych wydań wyznaczających rozwój tej dziedziny:

Data	Wydanie	Znaczenie
ok. 1455	Biblia Gutenberga, Moguncja	Pierwsza obszerna europejska książka wydrukowana ruchomą metalową czcionką i pierwsza kompletna drukowana Biblia
nie później niż 1460	Łacińska Biblia Mentelina, Strasburg	Jeden z pierwszych wielkich produktów drukarstwa poza Moguncją
14 sierpnia 1462	Biblia Fusta i Schoeffera, Moguncja	Pierwsza Biblia łacińska wyraźnie podająca drukarzy i datę
przed 27 czerwca 1466	Niemiecka Biblia Mentelina, Strasburg	Pierwsza kompletna drukowana Biblia w europejskim języku narodowym
1 sierpnia 1471	Biblia Malermiego, Wenecja	Pierwsza kompletna Biblia wydrukowana po włosku
1477–1478	Biblia walencka	Pierwsza kompletna drukowana Biblia w języku romańskim Półwyspu Iberyjskiego
nie później niż 1480	Biblia Ruscha, Strasburg	Pierwsza drukowana Biblia łacińska z Glossa Ordinaria
31 lipca 1481	Biblia Herborta, Wenecja	Pierwsza drukowana Biblia łacińska z postyllami Mikołaja z Liry
17 lutego 1483	Niemiecka Biblia Kobergera	Jedna z wielkich ilustrowanych Biblii w języku narodowym XV wieku
1485	Łacińska Biblia Kobergera	Pierwsza łacińska Biblia z ilustracjami drzeworytniczymi
sierpień 1488	Biblia praska	Pierwsza kompletna Biblia czeska i pierwsza kompletna drukowana Biblia w języku słowiańskim
22 kwietnia 1488	Hebrajska Biblia z Soncino	Pierwsza kompletna drukowana Biblia hebrajska
27 czerwca 1491	Biblia Frobena, Bazylea	Pierwsza kompletna Biblia wydrukowana w formacie octavo
1494	Hebrajska Biblia z Brescii	Trzecia kompletna Biblia hebrajska, związana z Lutrem
18 kwietnia 1495	Biblia Paganinusa, Wenecja	Pierwsza drukowana Biblia łącząca Glossa Ordinaria i Mikołaja z Liry
8 maja 1498	Biblia Bevilaquy, Wenecja	Pierwsza łacińska Biblia z rozbudowanym cyklem narracyjnych drzeworytów

VII. Najczęściej zadawane pytania o Biblie inkunabułowe

Jaka była pierwsza drukowana Biblia?

Biblia Gutenberga, wydrukowana w Moguncji około 1455 roku, jest pierwszą kompletną Biblią wyprodukowaną w Europie przy użyciu ruchomej metalowej czcionki i fundamentalnym zabytkiem europejskiej typografii. Powszechnie nazywa się ją Biblią 42-wierszową, ponieważ większość stron wydrukowano w dwóch kolumnach po 42 wiersze.

Czy Biblia Gutenberga była jedyną bardzo wczesną drukowaną Biblią?

Nie. Wkrótce po niej ukazały się łacińska Biblia Johanna Mentelina w Strasburgu, Biblia 36-wierszowa w Bambergu, Biblia Fusta i Schoeffera z 1462 roku oraz kolejne Biblie Heinricha Eggesteina i Bertholda Ruppela. Kilka kompletnych drukowanych Biblii powstało więc jeszcze przed 1470 rokiem.

Jaka była pierwsza drukowana Biblia w języku narodowym?

Niemiecka Biblia Johanna Mentelina, wydrukowana w Strasburgu przed 27 czerwca 1466 roku, jest powszechnie uznawana za pierwszą kompletną Biblię wydrukowaną w europejskim języku narodowym. Egzemplarz zakupiony przez Hektora Mülicha 27 czerwca 1466 roku dowodzi, że wydanie istniało już w tym dniu.

Czy przed Marcinem Lutrem istniały drukowane Biblie w językach narodowych?

Tak. Kompletne Biblie niemieckie drukowano od lat 60. XV wieku. Biblie włoskie pojawiły się w 1471 roku, Biblia walencka lub katalońska w latach 1477–1478, a Biblie czeskie w 1488 i 1489 roku. Znaczenie Lutra polega na czym innym: na przekładzie z języków oryginalnych, jego wpływie literackim, ogromnym nakładzie i roli w reformacji.

Jaka była pierwsza drukowana Biblia włoska?

Włoski przekład Niccolò Malermiego został wydrukowany w Wenecji przez Wendelina von Speyera 1 sierpnia 1471 roku. Druga, odrębna Biblia włoska ukazała się w Wenecji zaledwie dwa miesiące później, 1 października 1471 roku.

Jaka była pierwsza drukowana Biblia czeska?

Biblia praska z 1488 roku, ukończona w sierpniu tego roku, była pierwszą kompletną Biblią wydrukowaną po czesku oraz pierwszą kompletną drukowaną Biblią w języku słowiańskim.

Jaka była pierwsza kompletna drukowana Biblia hebrajska?

Pierwsza kompletna Biblia hebrajska została wydrukowana w Soncino 22 kwietnia 1488 roku przez Abrahama ben Hayyima dla Joshuy Solomona Soncino. Kolejne kompletne Biblie hebrajskie ukazały się w Neapolu w latach 1491–1493 oraz w Brescii w 1494 roku.

Ile kompletnych Biblii wydrukowano przed 1501 rokiem?

Według definicji przyjętej w niniejszym wykazie w okresie inkunabułowym powstało około 125 odrębnych kompletnych wydań lub jednostek bibliograficznych: 93 łacińskie, piętnaście niemieckich, jedenaście włoskich, dwie czeskie, jedna katalońska i trzy hebrajskie.

Liczba ta wymaga jednak zastrzeżenia, ponieważ kilka wydań jest niedatowanych, niektóre składają się z wielu osobno produkowanych części, a badania bibliograficzne niekiedy zmieniają atrybucje drukarzy lub daty. Należy więc traktować ją raczej jako roboczy wykaz niż liczbę absolutną.

Czy Biblie inkunabułowe są rzadkie?

Wszystkie XV-wieczne książki są rzadkie w porównaniu z późniejszymi drukami, lecz stopień rzadkości poszczególnych Biblii inkunabułowych jest bardzo zróżnicowany. Niektóre późniejsze wydania łacińskie zachowały się w ponad stu egzemplarzach instytucjonalnych, podczas gdy określone wydania w językach narodowych znane są w zaledwie kilku egzemplarzach. Biblia walencka z lat 1477–1478 stanowi przypadek skrajny: zachowała się tylko jedna drukowana karta.

Liczby zarejestrowanych lokalizacji nigdy nie należy również utożsamiać z liczbą kompletnych egzemplarzy.

Czy niekompletne Biblie inkunabułowe są kolekcjonowane?

Zdecydowanie tak. Ponieważ wiele wydań było pierwotnie ogromnymi, wielotomowymi przedsięwzięciami, obszerne pojedyncze tomy od dawna funkcjonują na rynku niezależnie. Pojedynczy tom nadal może być ważnym i cennym obiektem, szczególnie jeżeli pochodzi z wczesnego wydania, zachowuje iluminację lub współczesną oprawę albo posiada wyjątkową proweniencję.

Podstawowym wymogiem pozostaje dokładny opis. Pojedynczego tomu lub fragmentu nie należy przedstawiać jako kompletnego egzemplarza.

Źródła bibliograficzne i dalsze badania

Głównymi źródłami wykorzystywanymi do identyfikacji XV-wiecznych wydań Biblii są Incunabula Short Title Catalogue (ISTC), prowadzony w ramach międzynarodowej infrastruktury bibliograficznej inkunabułów; Gesamtkatalog der Wiegendrucke (GW); oraz katalogi inkunabułów najważniejszych kolekcji, w szczególności Bod-Inc i TEXT-inc Bodleian Library, Catalogue of Books Printed in the XVth Century British Museum / British Library oraz BSB-Ink Bayerische Staatsbibliothek.

W przypadku Biblii łacińskich szczególnie przydatnym współczesnym źródłem enumeratywnym jest Scott McLaren, Bibliographia Bibliorum Latinorum: A Bibliography of Early Printed Latin Bibles, zestawiająca kompletne wydania Biblii łacińskich, odwołania bibliograficzne, zachowane egzemplarze oraz zdigitalizowane przykłady. Klasycznym specjalistycznym opracowaniem pozostaje T. H. Darlow i H. F. Moule, Historical Catalogue of the Printed Editions of Holy Scripture in the Library of the British and Foreign Bible Society.

W przypadku Biblii włoskich specjalistyczną bibliografię należy konsultować równolegle z ISTC i GW, zwłaszcza opracowania dotyczące tradycji Malermiego i kolejnych wydań weneckich. Dla Biblii katalońskiej lub walenckiej podstawowe znaczenie mają Corpus Biblicum Catalanicum oraz specjalistyczne badania nad drukiem walenckim z lat 1477–1478. W przypadku druku Biblii hebrajskich wydania z Soncino, Neapolu i Brescii należy badać przy użyciu specjalistycznej bibliografii hebrajskiej, a także GW i katalogów instytucjonalnych.

Powyższy wykaz powinien być zatem traktowany jako punkt wyjścia, a nie jako substytut bibliografii konkretnego egzemplarza. Atrybucja inkunabułów pozostaje dziedziną, w której krój pisma, kolacja, papier, warianty, rękopiśmienne uzupełnienia, proweniencja oraz fizyczna relacja pomiędzy osobno drukowanymi częściami mogą istotnie zmienić identyfikację konkretnej książki.

Powiązane przewodniki

Czytelnicy zainteresowani drukarstwem XV wieku mogą również sięgnąć do naszego przewodnika Inkunabuły: przewodnik po książkach drukowanych w XV wieku, 1450–1500, który wyjaśnia terminologię, metody druku, rubrykację, iluminację, oprawy, proweniencję oraz najważniejsze bazy bibliograficzne wykorzystywane do identyfikacji wczesnych druków.

Nasz przewodnik Jak rozpoznać pierwsze wydanie: przewodnik bibliograficzny przedstawia szersze metody rozróżniania wydań, emisji i stanów, natomiast Stan zachowania rzadkich książek: na co powinni zwracać uwagę kolekcjonerzy omawia kompletność, restaurację, przycinanie, oprawy, adnotacje i proweniencję.

Antykwariat Woodward prowadzi badania nad inkunabułami, wczesnymi drukowanymi Bibliami, rękopisami i innymi rzadkimi książkami oraz zajmuje się ich sprzedażą. Jeśli próbujesz zidentyfikować wczesną drukowaną Biblię, niekompletny inkunabuł, niezidentyfikowaną kartę lub książkę, której wydanie zostało błędnie opisane, możemy pomóc na podstawie fotografii pierwszych i ostatnich kart, typografii, kolacji, dekoracji, oprawy i proweniencji. Moje dane kontaktowe są dostępne tutaj.