Jak dbać o stare książki? | Poradnik konserwacji i przechowywania

Posiadanie starej książki wiąże się ze szczególną przyjemnością, ale również z odpowiedzialnością. W jednej ze starych reklam Patek Philippe pojawiło się hasło: „tak naprawdę nigdy nie jesteś właścicielem Patek Philippe, jedynie opiekujesz się nim dla następnego pokolenia”. Jest w tym pewna prawda także w odniesieniu do książek, zarówno jako przedmiotów luksusowych, jak i zabytków historii, które przetrwały stulecia użytkowania, podróży, przypadkowych zdarzeń i, niestety często, zaniedbania.

Pytanie nie brzmi więc jedynie, jak dbać o stare książki, lecz jak sprawić, aby przetrwały w dobrym stanie jeszcze przez wiele kolejnych pokoleń. Niniejszy poradnik przedstawia najważniejsze zasady pielęgnacji, przechowywania i ochrony rzadkich książek, zwięźle i bez zbędnego komplikowania.

I. Stabilność jest ważniejsza niż perfekcyjne warunki

W przypadku zdecydowanej większości książek nie potrzeba specjalistycznego wyposażenia ani warunków muzealnych. Największym zagrożeniem dla starych książek nie są bowiem warunki odbiegające od ideału, lecz ich niestabilność.

W bibliotece należy unikać wahań temperatury, zmian wilgotności i niewłaściwego sposobu przechowywania, a z punktu widzenia ochrony zbiorów najlepiej również nadmiernie częstego użytkowania. Książka stojąca spokojnie na zwykłej półce w normalnej temperaturze pokojowej zazwyczaj znajduje się w znacznie lepszej sytuacji niż książka nieustannie przenoszona i czytana. Oczywiście kolekcja ma również służyć przyjemności obcowania z nią, dlatego trzeba znaleźć rozsądną równowagę.

Jeżeli warto zapamiętać tylko jedną prostą zasadę, brzmi ona: rób mniej, ale konsekwentnie.

II. Jak prawidłowo przechowywać stare książki?

Naturalnie prowadzi to do kolejnego pytania: jak właściwie przechowywać stare i rzadkie książki?

Odpowiednie przechowywanie jest podstawą ochrony rzadkich książek i jednym z najważniejszych elementów opieki nad starodrukami, rękopisami i kolekcjami antykwarycznymi. Należy zwrócić uwagę przede wszystkim na trzy kwestie: sposób ustawienia książek, warunki otoczenia oraz światło.

Książki powinny stać pionowo, podparte przez sąsiednie woluminy lub podpórki. Istnieje jeden istotny wyjątek: bardzo duże i ciężkie foliały często lepiej przechowywać poziomo, choć nie należy układać ich w zbyt wysokie stosy. Pozwala to uniknąć deformacji bloku książki pod wpływem jego własnego ciężaru.

Smutnym widokiem dla każdego bibliofila jest biblioteka pełna pochylonych książek. Niektórym może wydawać się to atrakcyjne, jednak takie ustawienie powoduje nierównomierne obciążenie oprawy i z czasem może doprowadzić do trwałego odkształcenia książki.

Odpowiednia temperatura dla książek to zwykła temperatura pokojowa, najlepiej około 16–20°C, przy wilgotności względnej na poziomie około 40–55%.

Nadmierna wilgotność może prowadzić do rozwoju pleśni oraz występowania charakterystycznych plam określanych jako foxing. Zjawisko to jest szczególnie częste w książkach od XVIII do XXI wieku ze względu na rodzaje stosowanego papieru, choć może występować również w starszych obiektach.

W celu zapewnienia możliwie stabilnych warunków warto unikać strychów, piwnic, ścian zewnętrznych oraz miejsc w pobliżu grzejników i innych silnych źródeł ciepła. Większość zwykłych regałów i półek doskonale nadaje się do przechowywania rzadkich książek. Ich właściwa ochrona jest zazwyczaj znacznie prostsza, niż wielu osobom się wydaje.

Trzecim czynnikiem jest światło.

Jest ono jednym z najbardziej niedocenianych źródeł uszkodzeń książek, a szkody spowodowane ekspozycją na światło bardzo często spotyka się na rynku antykwarycznym. Podobnie jak nadmierne światło słoneczne może uszkadzać ludzką skórę, tak wiele dawnych książek oprawionych w skórę zwierzęcą może ucierpieć wskutek działania promieni słonecznych.

Światło niszczy jednak wszystkie materiały: papier, pergamin, drewno, skórę i pigmenty.

Dobrze wykonana oprawa może przetrwać stulecia, ale jej kolory, skóra i papier mogą wyblaknąć w ciągu zaledwie kilku miesięcy, jeżeli książka jest przechowywana w niewłaściwych warunkach oświetleniowych. Należy unikać bezpośredniego światła słonecznego i, w miarę możliwości, ograniczać również ekspozycję na światło sztuczne. Uszkodzenia powodowane przez promieniowanie UV kumulują się i są nieodwracalne.

III. Jak bezpiecznie obchodzić się ze starymi i rzadkimi książkami?

To właśnie podczas użytkowania książek powstaje wiele uszkodzeń, zazwyczaj zupełnie nieświadomie. Kilka niewielkich zmian w sposobie obchodzenia się z rzadkimi książkami może mieć ogromne znaczenie.

Zawsze należy mieć czyste i suche ręce. W przypadku większości książek drukowanych zapewniają one lepszą kontrolę niż rękawiczki. Rękawiczki stosuje się przede wszystkim przy określonych rodzajach materiałów, zwłaszcza niektórych rękopisach, fotografiach i szczególnie wrażliwych powierzchniach.

Nigdy nie należy zmuszać książki do otwarcia na płasko ani wywierać nadmiernego nacisku na przeguby oprawy, czyli miejsca, w których okładziny łączą się z grzbietem. Podczas otwierania należy odpowiednio podpierać okładziny. Karty powinno się przewracać powoli, chwytając je przy krawędzi, a nie za narożnik.

Przydatna zasada brzmi: pozwól książce samej określić, jak szeroko chce się otworzyć.

Oprawy, szczególnie dawne, zachowują swego rodzaju „pamięć” swojej konstrukcji. Zmuszanie ich do ruchu wykraczającego poza naturalny zakres może powodować trwałe uszkodzenia.

Niektóre książki, zwłaszcza większe dawne foliały, mogą bezpiecznie otwierać się bardzo szeroko. Inne, szczególnie książki mniejszego formatu, mogą zostać uszkodzone przy nadmiernym otwarciu. W niektórych przypadkach książki nie powinno się całkowicie otwierać nawet na potrzeby fotografowania. Powinno to zawsze zostać odnotowane w profesjonalnym opisie stanu zachowania.

IV. Czy należy restaurować starą książkę?

Jest to jedno z najważniejszych, a zarazem najczęściej niewłaściwie rozumianych zagadnień związanych z kolekcjonowaniem rzadkich książek.

W większości przypadków książki nie należy poddawać restauracji, jeśli nie jest to naprawdę konieczne.

Źle wykonana restauracja może obniżyć wartość książki, usunąć świadectwa historyczne, szczególnie dotyczące proweniencji, oraz nieodwracalnie zastąpić oryginalne materiały. Nawet wysokiej jakości prace konserwatorskie powinny być podejmowane z dużą ostrożnością.

Zużyta oprawa, niewielkie ubytki czy widoczne ślady użytkowania nie muszą być wadami. Dawne książki, szczególnie bardzo stare obiekty, takie jak inkunabuły i starodruki, niemal zawsze noszą ślady swojej historii.

Interwencję należy zazwyczaj ograniczyć do ustabilizowania aktywnych uszkodzeń i zapobiegania dalszej degradacji. W razie wątpliwości przed podjęciem jakichkolwiek działań warto skonsultować się z profesjonalnym konserwatorem.

Jeżeli interwencja jest konieczna, zazwyczaj najlepszym rozwiązaniem jest zachowanie jak największej ilości oryginalnej substancji książki. Przy naprawie grzbietu warto na przykład zachować możliwie dużą część pierwotnej oprawy, wraz z oryginalnymi wyklejkami i kartami ochronnymi.

W przypadku bardziej rozległych prac, takich jak całkowite przeoprawienie książki, często warto zachować dawną oprawę razem z woluminem, nawet jeśli jest ona mocno zniszczona, ponieważ sama może mieć znaczenie historyczne. Jeżeli nowa oprawa jest rzeczywiście konieczna, odtworzenie charakteru pierwotnej oprawy może pomóc zachować historyczny charakter książki.

V. Jak czyścić stare książki?

Kolekcjonerzy często pytają, jak czyścić stare książki.

Odpowiedź jest prosta: jak najmniej.

Delikatne usunięcie kurzu miękkim pędzlem jest zazwyczaj wystarczające. Należy całkowicie unikać zwykłych komercyjnych środków czyszczących i nie stosować olejów ani preparatów do pielęgnacji skóry bez wcześniejszej konsultacji z konserwatorem.

Próby poprawienia wyglądu książki często przynoszą więcej szkody niż pożytku. Stara książka nie powinna wyglądać jak nowa. Ślady użytkowania są częścią jej charakteru.

VI. Filozofia opieki nad książką i uwagi końcowe

Jak wspomniałem na początku, opieka nad starą książką oznacza w pewnym sensie uznanie, że nie jesteśmy jej właścicielami w sposób absolutny. Jesteśmy częścią znacznie dłuższego łańcucha opiekunów.

Wielu dawnych kolekcjonerów zwiększyło historyczne znaczenie książek samym faktem ich posiadania, czy to ze względu na własną pozycję, czy znaczenie tworzonych przez nich kolekcji. Proweniencja ma znaczenie.

Kolekcjonerzy nie powinni bać się naprawdę żyć ze swoimi książkami. Wpisanie własnego nazwiska na wyklejce czy umieszczenie ekslibrisu nie jest grzechem. Stajemy się częścią historii książki i jest to jedna z największych przyjemności kolekcjonowania.

Odręczne marginalia, wytarte oprawy, wygładzone krawędzie kart i ślady częstego użytkowania nie są niedoskonałościami, które trzeba za wszelką cenę usunąć. Są świadectwami drogi, jaką książka przebyła przez stulecia.

Rolą współczesnego kolekcjonera nie jest przywrócenie książki do wyobrażonego stanu pierwotnego, lecz zachowanie tego, co przetrwało.

Dbanie o stare książki nie jest skomplikowane. Wymaga stabilnych warunków, ostrożnego użytkowania i minimalnej ingerencji. Ostatecznie wymaga jednak również zmiany sposobu myślenia w naszym współczesnym świecie, zdominowanym przez konsumpcję i przedmioty jednorazowego użytku: stare książki są obiektami, które już przetrwały.

Naszym zadaniem jako bibliofilów jest dopilnować, aby przetrwały nadal.

Historia rzadkiej książki nie kończy się jednak na jej ochronie. Jedną z najcenniejszych rzeczy, jakie może zrobić kolekcjoner, jest dokumentowanie jej proweniencji. Inskrypcje własnościowe, ekslibrisy, dokumenty zakupu, korespondencja, katalogi i fotografie składają się na historyczną tożsamość książki.