Polska, Mazzini i rewolucyjna Europa

Wielka Emigracja nie traktowała polskiej niepodległości jako odizolowanego problemu narodowego. Dla wielu uchodźców politycznych, którzy opuścili ziemie polskie po powstaniu listopadowym, zniszczenie Polski było częścią szerszego systemu europejskiego, w którym monarchie dynastyczne tłumiły ruchy narodowe, konstytucjonalizm i politykę republikańską na całym kontynencie. Jeżeli system ten można było przełamać we Włoszech, Niemczech, na Węgrzech czy Bałkanach, polityczny porządek, który doprowadził do rozbiorów Polski, również mógł zacząć się rozpadać.

Żadna postać nie wyrażała tej międzynarodowej koncepcji rewolucji narodowej silniej niż Giuseppe Mazzini. Genueński rewolucjonista uważał, że narody posiadają odrębne misje historyczne, lecz mogą je wypełnić jedynie w ramach szerszej wspólnoty wolnych ludów. Zjednoczenie Włoch nie było więc w jego rozumieniu wąsko włoskim projektem. Stanowiło część europejskiej przemiany, w której Polacy, Niemcy, Węgrzy i inne podzielone politycznie lub podporządkowane narody miały obalić dynastyczny porządek stworzony po wojnach napoleońskich i zastąpić go Europą opartą na niepodległych państwach narodowych.

Dla polskich emigrantów język ten był natychmiast zrozumiały. Powstanie listopadowe poniosło klęskę między innymi dlatego, że Polska stanęła przeciwko Rosji bez zdecydowanego wsparcia mocarstw zachodnich, podczas gdy same rozbiory utrzymywała współpraca Rosji, Prus i Austrii. Wielu demokratów doszło więc do wniosku, że kolejne czysto polskie powstanie nie może odnieść sukcesu, jeśli nie stanie się częścią znacznie większego kryzysu europejskiego. Mazzini oferował im język polityczny, w którym niepodległość narodowa i solidarność międzynarodowa nie były sprzeczne, lecz wzajemnie się warunkowały.

Relacja działała w obie strony. Włoskie badania podkreślają, że sam Mazzini pozostawał pod silnym wpływem polskich emigrantów i polskich interpretacji cierpienia narodowego, podczas gdy jego idee kształtowały organizacje i dokumenty polityczne polskiej emigracji demokratycznej. Spotkanie włoskiego i polskiego nacjonalizmu stało się jednym z najważniejszych przykładów ponadnarodowej kultury politycznej stworzonej przez dziewiętnastowieczne wygnanie.

Przeczytaj więcej o stronnictwach politycznych Wielkiej Emigracji tutaj.

Włochy i Polska: dwa narody podzielone przez europejski porządek

Podobieństwa między sytuacją Polski i Włoch nigdy nie były dokładne, ale były wystarczająco silne, by inspirować współczesnych. Polska przestała istnieć jako niepodległe państwo w wyniku rozbiorów, a jej historyczne terytorium zostało podzielone przede wszystkim między Rosję, Prusy i Austrię. Włochy pozostawały podzielone między kilka państw, podczas gdy Austria panowała nad Lombardią i Wenecją oraz wywierała szerszy wpływ na Półwysep Apeniński.

Oba ruchy narodowe mierzyły się więc ze strukturami politycznymi bronionymi przez ten sam europejski porządek. Austria stanowiła szczególnie oczywiste ogniwo. Rządziła polską Galicją, a jednocześnie kontrolowała znaczną część terytorium włoskiego, dlatego osłabienie potęgi Habsburgów mogło stworzyć możliwości zarówno w Europie Środkowej, jak i we Włoszech. Rosja była głównym imperialnym przeciwnikiem polskiej niepodległości, podczas gdy włoski ruch narodowy mierzył się z innym połączeniem austriackiej dominacji, dynastycznego rozdrobnienia i władzy papieskiej. Coraz częściej jednak obie sprawy przedstawiano jako elementy wspólnej europejskiej walki.

Pamięć epoki napoleońskiej wzmacniała te związki. Polskie Legiony walczyły już we Włoszech pod koniec XVIII wieku pod dowództwem Jana Henryka Dąbrowskiego, licząc na to, że udział w wojnach rewolucyjnej Francji umożliwi ostatecznie odbudowę Polski. Pół wieku później Adam Mickiewicz świadomie odwołał się do tej tradycji, tworząc kolejny polski legion na ziemi włoskiej.

Związki między oboma krajami były więc starsze niż działalność Mazziniego, lecz Wielka Emigracja nadała im nową formę ideologiczną. Zamiast polskich żołnierzy walczących za granicą w nadziei, że obce mocarstwo kiedyś odbuduje ich ojczyznę, demokratyczni emigranci coraz częściej wyobrażali sobie wzajemny sojusz ruchów narodowych. Włosi mieli wspierać wyzwolenie Polski, ponieważ obie sprawy należały do tej samej transformacji Europy, podczas gdy Polacy mogli walczyć za Włochy, ponieważ klęska Austrii lub innego mocarstwa imperialnego osłabiała system podtrzymujący rozbiory.

Idea ta miała stać się jednym z fundamentów polityki pokolenia rewolucyjnego.

Mazzini i idea Europy narodów

Giuseppe Mazzini założył Młode Włochy, Giovine Italia, w 1831 roku, niemal dokładnie w chwili, gdy klęska powstania listopadowego wypędzała tysiące Polaków na emigrację. Jego celem były niepodległe, zjednoczone i republikańskie Włochy osiągnięte poprzez powstanie narodowe, a nie dyplomatyczne układy między istniejącymi dynastiami.

Nacjonalizm Mazziniego miał jednak wyraźnie europejski charakter. Odrzucał ideę, że jeden naród może uzyskać wolność poprzez podporządkowanie innego, i postrzegał niepodległość narodową jako etap moralnego oraz politycznego rozwoju ludzkości. Narody posiadały własne historyczne obowiązki, ale obowiązki te miały ostatecznie znaleźć miejsce w szerszym międzynarodowym porządku wolnych ludów.

Polskie doświadczenie stało się ważną częścią tego sposobu myślenia. Mazzini uważnie śledził los Polski i traktował polską walkę jako jeden z najwyraźniejszych dowodów, że porządek ponapoleoński opierał się na tłumieniu praw narodowych. Badania Treccani nad jego myślą polityczną wskazują, że szczególny wpływ wywarli na niego polscy emigranci oraz chrześcijańska i martyrologiczna interpretacja cierpienia narodowego, która nabrała wielkiej siły w polskiej kulturze romantycznej. Jego pisma o Polsce i korespondencja z polskimi działaczami politycznymi pomogły uczynić sprawę polską jednym z głównych przykładów, przez które wyobrażał sobie europejską solidarność narodów.

Pokrewieństwo miało charakter polityczny, a nie tylko emocjonalny. Polscy demokraci i włoscy mazziniści dzielili republikańskie skłonności, wrogość wobec konserwatywnych sojuszy stabilizujących Europę po 1815 roku oraz przekonanie, że wyzwolenie narodowe nie może zostać po prostu nadane przez obce rządy. Oba ruchy z nieufnością odnosiły się do polityki, w której uciskane narody biernie czekały, aż wielkie mocarstwa przyjdą im z pomocą.

Nie zgadzali się we wszystkim. Polska polityka emigracyjna obejmowała konserwatystów, monarchistów, demokratów i radykałów społecznych, podczas gdy republikański program Mazziniego nie odpowiadał dokładnie każdej polskiej wizji przyszłego państwa. Przekonanie, że ruchy narodowe powinny działać wspólnie, stworzyło jednak trwały punkt kontaktu.

Od powstania listopadowego do wyprawy sabaudzkiej Mazziniego

Związki między polską diasporą wojskową a włoską polityką rewolucyjną ujawniły się niemal natychmiast po 1831 roku.

Jedną z najbardziej wymownych postaci był Gerolamo Ramorino. Urodzony w Genui Ramorino uczestniczył w piemonckim ruchu konstytucyjnym 1821 roku, po czym udał się na emigrację. Gdy wybuchło powstanie listopadowe, zaoferował swoje usługi sprawie polskiej i został generałem armii powstańczej. Po klęsce powrócił do Europy Zachodniej, niosąc ze sobą zarówno prestiż, jak i kontrowersje związane z polskim epizodem swojej kariery wojskowej.

Mazzini wybrał Ramorina na dowódcę zbrojnej wyprawy do Sabaudii w 1834 roku, której celem było wywołanie rewolucji przeciwko monarchii sardyńskiej i zapoczątkowanie szerszego ruchu republikańskiego w północnych Włoszech. Do przedsięwzięcia dołączyli polscy i niemieccy ochotnicy. Wyprawa zakończyła się całkowitą klęską, lecz jej niepowodzenie miało znaczenie dla rozwoju europejskiej strategii Mazziniego. Treccani wskazuje, że odpowiedzią Mazziniego było przekonanie, iż włoską sprawę rewolucyjną należy osadzić w szerszych ramach międzynarodowych, i w ciągu kilku miesięcy rozpoczął on działania zmierzające do stworzenia Młodej Europy.

Epizod ten dobrze oddaje płynny świat polityczny stworzony przez emigrację. Włoski rewolucjonista, który walczył za Polskę, mógł dowodzić polskimi uchodźcami podczas próby włoskiego powstania organizowanego przez innego włoskiego emigranta ze Szwajcarii. Ruchy narodowe wymieniały się żołnierzami, metodami politycznymi i doświadczeniem rewolucyjnym, zanim jeszcze powstała jakakolwiek formalna organizacja międzynarodowa.

Następnym krokiem Mazziniego było nadanie tej wymianie struktury ideologicznej.

Młoda Europa i Młoda Polska

15 kwietnia 1834 roku przedstawiciele Młodych Włoch, Młodych Niemiec i Młodej Polski podpisali w Bernie akt ustanawiający Młodą Europę. Mazzini zamierzał stworzyć sojusz demokratycznych ruchów narodowych zdolny przeciwstawić konserwatywnemu sojuszowi monarchii odpowiadający mu sojusz ludów.

Młoda Europa była bardziej ambitną ideą niż skutecznym kontynentalnym centrum dowodzenia. Jej praktyczne osiągnięcia były ograniczone, organizacje pozostawały podatne na represje policyjne, a uczestniczące w niej ruchy narodowe miały odmienne priorytety. Jej znaczenie intelektualne było jednak znaczne. Zakładała, że polskiej, włoskiej i niemieckiej niepodległości nie należy traktować jako oddzielnych sporów dyplomatycznych, lecz jako części jednej przemiany politycznej Europy.

Młoda Polska stała się polskim składnikiem tej sieci. Nie należy jej mylić z późniejszymi ruchami posługującymi się tą samą nazwą. Organizacja lat trzydziestych XIX wieku należała do demokratycznej polityki Wielkiej Emigracji i włączała polskich uchodźców w mazziniowską wizję skoordynowanej rewolucji narodowej.

Joachim Lelewel pozostawał blisko związany z tym światem. Po wydaleniu z Francji i osiedleniu w Brukseli nadal był jednym z głównych autorytetów intelektualnych demokratycznej emigracji polskiej, a Polski Słownik Biograficzny odnotowuje, że w latach 1835–1836 formalnie stał na czele Młodej Polski. Relacja Lelewela z Mazzinim przetrwała długo po krótkim okresie aktywności organizacji; włoskie źródła biograficzne opisują ich jako ludzi połączonych trwałą przyjaźnią polityczną.

Pokrewieństwo ideowe było naturalne. Lelewel od dawna postrzegał walkę polską jako część szerszego europejskiego ruchu republikańskiego i nie ufał nadmiernej zależności od dyplomacji mocarstw. Mazzini podobnie uważał, że narody muszą zdobywać wolność własnym działaniem, współpracując jednocześnie z innymi ludami znajdującymi się w podobnych warunkach politycznych.

Ich język polityczny nie był identyczny, ale obaj wyobrażali sobie europejską rewolucję jako coś więcej niż zbiór niezwiązanych ze sobą powstań narodowych.

Szymon Konarski i ruch z emigracji z powrotem do Polski

Znaczenie Młodej Polski można również zobaczyć poprzez losy Szymona Konarskiego. Weteran powstania listopadowego, Konarski wszedł w emigracyjny świat rewolucyjny w Szwajcarii i dołączył do gminy Młodej Polski w Biel/Bienne. Według jego hasła w Polskim Słowniku Biograficznym Mazzini zaproponował polskim demokratom sojusz na równych prawach przeciwko wspólnemu przeciwnikowi, jakim były państwa konserwatywnego porządku europejskiego. Konarski uczestniczył także w nieudanej wyprawie sabaudzkiej 1834 roku, po czym kontynuował działalność polityczną.

Jego późniejsza kariera pokazuje, że międzynarodowe organizacje emigracyjne nie miały służyć jedynie dyskusjom prowadzonym przez uchodźców. Konarski potajemnie powrócił na ziemie polskie pod zaborami i stworzył konspiracyjną sieć polityczną, zanim został aresztowany i stracony przez władze rosyjskie w Wilnie w 1839 roku.

Droga ta jest wymowna: powstanie listopadowe, emigracja, mazziniowski internacjonalizm, konspiracyjny powrót do Polski. Świat polityczny Wielkiej Emigracji nieustannie poruszał się między tymi etapami. Paryż, Bruksela, Szwajcaria, Londyn i Włochy nie były substytutami Polski, lecz bazami, z których można było przygotowywać przyszłą polską rewolucję.

Znaczenie Mazziniego dla ruchu polskiego polegało więc częściowo na pokazaniu określonego modelu emigracji politycznej. Emigrant nie musiał być pokonanym uchodźcą czekającym na zmianę okoliczności. Mógł stać się organizatorem w ramach międzynarodowej sieci rewolucyjnej, tworzyć propagandę, pozyskiwać zwolenników, budować struktury konspiracyjne i próbować przenosić działalność polityczną z powrotem przez granice.

Model ten wielokrotnie powracał w dziewiętnastowiecznym polskim życiu politycznym.

Polska i Włochy w wyobraźni politycznej

Zainteresowanie Mazziniego Polską wykraczało poza taktyczną współpracę. Coraz częściej traktował Polskę i Włochy jako ważne składniki przyszłego porządku europejskiego.

Włoskie badania nad jego myślą polityczną zwracają uwagę na wymianę opublikowaną w Giovine Italia, w której polscy przedstawiciele przywoływali historyczne związki Polaków, Węgrów i Włochów oraz podobieństwo ich sytuacji narodowych. Mazzini odpowiadał wizją emigrantów jako uczestników wielkiego zgromadzenia ludów, których odrębne misje narodowe miały wspólnie przyczynić się do wyzwolenia Europy. Wyobrażał sobie Polskę działającą na północy i w świecie słowiańskim, podczas gdy Włochy miały pełnić odpowiadającą jej rolę w Europie południowej.

Było to charakterystyczne dla nacjonalizmu Mazziniego. Nie wyobrażał sobie jednolitej Europy, w której tożsamości narodowe miały zaniknąć. Naród był dla niego konieczną formą polityczną, poprzez którą ludy wnosiły swój wkład w rozwój ludzkości. Solidarność międzynarodowa wymagała więc niepodległości narodowej, a nie likwidacji narodowości.

Ten aspekt myśli mazziniowskiej szczególnie silnie przemawiał do polskich emigrantów, ponieważ oferowany przez niego internacjonalizm nie wymagał rezygnacji z konkretnego celu odbudowy Polski. Polski demokrata mógł wspierać zjednoczenie Włoch, nie uznając sprawy włoskiej za odciągnięcie uwagi od własnej. Pomoc w osłabieniu Austrii we Włoszech mogła uderzać w imperium, które panowało również nad polską Galicją; wspieranie współpracy rewolucyjnej mogło zwiększyć prawdopodobieństwo przyszłego ogólnoeuropejskiego kryzysu; popieranie zasady samostanowienia narodów wzmacniało sam intelektualny argument na rzecz polskiej niepodległości.

Relacja była więc wzajemna. Polska stawała się dowodem niesprawiedliwości imperialnego rozbioru, podczas gdy Włochy oferowały żywy przykład tego, jak podzielony naród może próbować odbudować się poprzez działanie rewolucyjne.

Powstanie krakowskie 1846 roku i trwałe zaangażowanie Mazziniego w sprawę polską

Rewolucyjny optymizm początku lat trzydziestych przynosił kolejne rozczarowania, lecz Mazzini nie stracił zainteresowania sprawą polską.

Gdy powstanie krakowskie upadło w 1846 roku, a Austria anektowała Wolne Miasto Kraków, Mazzini publicznie poparł Polskę i uczestniczył w działaniach na rzecz gromadzenia pomocy. Badania nad jego relacjami z polską emigracją pokazują, że wykorzystywał ten kryzys do ponowienia prób międzynarodowej koordynacji demokratycznej i zabiegał o udział Lelewela w szerszych organizacjach europejskich.

Katastrofa krakowska wzmacniała argument, że lokalne powstania narodowe można łatwo odizolować i pokonać, jeśli nie staną się częścią czegoś większego. Polscy powstańcy ponownie zostali rozbici, a aneksja Krakowa pokazała, jak łatwo mocarstwa konserwatywne mogły likwidować ostatnie polityczne wyjątki pozostawione przez porządek ustanowiony w 1815 roku.

Dwa lata później ten pozornie stabilny porządek europejski miał zostać wstrząśnięty na całym kontynencie.

Rewolucje 1848 roku przekształciły abstrakcyjną solidarność międzynarodową w praktyczną współpracę rewolucyjną.

Wiosna Ludów

Rewolucje 1848 roku zdawały się urzeczywistniać oczekiwania, wokół których demokratyczna Wielka Emigracja organizowała się przez niemal dwie dekady. Rewolucja obaliła monarchię lipcową we Francji, niepokoje rozprzestrzeniły się na państwa niemieckie i monarchię habsburską, Mediolan i Wenecja wystąpiły przeciwko panowaniu austriackiemu, a ruchy narodowe nagle uzyskały możliwości, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej wydawały się odległe.

Dla polskich demokratów kryzys zdawał się potwierdzać, że niepodległość może powrócić jedynie w warunkach ogólnoeuropejskiego wstrząsu. Polacy uczestniczyli w walkach rewolucyjnych na całym kontynencie, czasami realizując bezpośrednio polskie cele, a czasami walcząc w ramach ruchów narodowych innych ludów. W Wielkopolsce doszło do zbrojnej walki z Prusami; Józef Bem i Henryk Dembiński stali się ważnymi postaciami rewolucji węgierskiej; Ludwik Mierosławski działał kolejno na polskich, niemieckich i włoskich teatrach rewolucyjnych.

Włochy zajmowały szczególne miejsce, ponieważ walkę z Austrią można było bezpośrednio interpretować jako część tego samego konfliktu, który dotyczył interesów polskich. Wypchnięcie austriackiej potęgi z północnych Włoch osłabiałoby jedno z mocarstw rozbiorowych, a skuteczna rewolucja narodowa mogłaby zachęcić podobne ruchy w innych częściach Europy.

Dla Adama Mickiewicza była to chwila rozstrzygająca.

Mickiewicz w Rzymie i Legion Polski 1848 roku

Adam Mickiewicz przez znaczną część lat czterdziestych poszukiwał duchowego i politycznego znaczenia wyzwolenia narodowego. Gdy w 1848 roku rewolucja rozprzestrzeniła się po Europie, uznał, że chwila wymaga działania.

Udał się do Rzymu i próbował umieścić sprawę polską w samym centrum przemian ogarniających Włochy. 29 marca 1848 roku utworzył zalążek nowego Legionu Polskiego i ogłosił Skład zasad jako jego program polityczny. Dokument łączył język chrześcijański, ideę zmartwychwstania Polski i ambitną demokratyczną wizję społeczną. Domagał się równości wobec prawa, wolności religii i słowa, wybieralności urzędów publicznych oraz równych praw obywatelskich dla kobiet i Żydów, deklarując zarazem polityczną solidarność z innymi narodami.

Legion świadomie odwoływał się do wcześniejszych Legionów Polskich we Włoszech, lecz kontekst polityczny uległ zmianie. Legiony Dąbrowskiego walczyły w ramach systemu wojskowego rewolucyjnej, a następnie napoleońskiej Francji. Formację Mickiewicza pojmowano jako wyraz solidarności między ruchami narodowymi. Polacy mieli walczyć za wolność Włoch, ponieważ włoska walka z Austrią stanowiła część tej samej europejskiej przemiany, od której zależała polska niepodległość.

Legion Mickiewicza ruszył na północ i przyłączył się do walk w Lombardii. Muzeum Wojska Polskiego podaje, że formacja rozrosła się do kompanii liczącej około 150 bagnetów pod dowództwem pułkownika Mikołaja Kamieńskiego, obejmującej zarówno ochotników emigracyjnych, jak i Polaków wcześniej służących w wojskach austriackich. Walczyła w kampanii włoskiej przeciwko Austrii, a później uczestniczyła w konfliktach rewolucyjnych trwających do 1849 roku.

Legion nigdy nie był dużą armią i nie mógł rozstrzygnąć losów wojny włoskiej. Jego znaczenie było polityczne i symboliczne. Uosabiał przekonanie, że sprawę polskiej niepodległości można posuwać naprzód, walcząc o wolność innego narodu.

Mickiewicz i Mazzini

Mickiewicz i Mazzini należeli do tego samego szerokiego świata romantycznej rewolucji, lecz ich bezpośrednia relacja osobista rozwinęła się stosunkowo późno. Badania nad polską emigracją wskazują, że spotkali się podczas wydarzeń rewolucyjnych 1848 roku, gdy Mickiewicz organizował swoją włoską inicjatywę, a Mazzini był głęboko zaangażowany w ruch rewolucyjny. Mazzini popierał ideę Legionu Polskiego i wysoko oceniał zasady polityczne, które Mickiewicz z nim wiązał.

Pokrewieństwo między nimi jest łatwe do zrozumienia. Obaj uważali, że nacjonalizm powinien posiadać treść moralną wykraczającą poza terytorialny interes własnego narodu. Obaj traktowali naród jako wspólnotę posiadającą zobowiązania wobec innych narodów i obaj postrzegali politykę rewolucyjną nie tylko w kategoriach instytucjonalnych, lecz również duchowych. Wizja Mickiewicza była kształtowana przez polski mesjanizm i jego własną złożoną myśl religijną, podczas gdy Mazzini rozwinął odrębną republikańską teologię obowiązku, narodu i ludzkości. Mimo tych różnic mogli rozpoznawać w sobie uczestników tej samej europejskiej chwili politycznej.

Sam Mickiewicz opisywał swój legion w korespondencji z Mazzinim w wyraźnie republikańskich i społecznie postępowych kategoriach. Nie zamierzał tworzyć konwencjonalnej emigracyjnej jednostki wojskowej poszukującej stopni czy wynagrodzenia, lecz uczestniczyć w tym, co uważał za powszechną sprawę ludów.

Ich spotkanie we Włoszech oznaczało więc coś więcej niż przyjaźń dwóch słynnych postaci romantyzmu. Łączyło dwie tradycje polityczne, które rozwinęły się na emigracji: polski mesjanistyczno-demokratyczny nacjonalizm oraz mazziniowski nacjonalizm republikański.

Obaj próbowali odpowiedzieć na ten sam problem. W jaki sposób narody pozbawione państwa lub politycznie podzielone mogły przekształcić moralną legitymację w realną siłę polityczną?

Republika Rzymska i udział Polaków

Cykl rewolucyjny we Włoszech trwał również w 1849 roku, kiedy Republika Rzymska stała się jednym z najbardziej dramatycznych eksperymentów europejskiej epoki rewolucyjnej. Mazzini wyrósł na jedną z jej głównych postaci politycznych, podczas gdy Giuseppe Garibaldi odegrał zasadniczą rolę w jej obronie wojskowej.

Polski udział nie zakończył się wraz z wyjazdem Mickiewicza z Półwyspu Apenińskiego. Legion Polski nadal uczestniczył we włoskiej walce i brał udział w obronie rewolucyjnego Rzymu. Inicjatywa Mickiewicza została więc włączona w jedno z najsłynniejszych wydarzeń Risorgimenta.

Klęska Republiki Rzymskiej z rąk wojsk francuskich ponownie pokazała, jak skomplikowane mogło być domniemane braterstwo europejskich rewolucji. Republikańska Francja, której rewolucja lutowa 1848 roku pomogła rozbudzić nadzieje na całym kontynencie, wysłała wojska przeciwko innej republice w Rzymie. Solidarność narodowa i ideologiczna mogła zderzać się z interesami państwa dokładnie tak samo, jak wcześniej w historii polskiej emigracji.

Dla polskich obserwatorów była to znajoma lekcja. Rządy mogły odwoływać się do wolności, a jednocześnie działać zgodnie z kalkulacją strategiczną. Trwalsze sojusze często nie powstawały między państwami, lecz między ruchami opozycyjnymi, uchodźcami politycznymi i sieciami rewolucyjnymi.

To rozróżnienie pomaga wyjaśnić, dlaczego Mazzini zachowywał znaczenie dla polskich demokratów nawet wówczas, gdy rządy włoskie prowadziły zupełnie inną politykę.

Ludwik Mierosławski i międzynarodowy żołnierz rewolucji

Ludwik Mierosławski jest być może najdobitniejszym przykładem polskiego rewolucjonisty, którego kariera nabrała rzeczywiście europejskiego charakteru.

Uczestnik polskiej walki i jedna z głównych postaci demokratycznego ruchu powstańczego, Mierosławski został uwolniony z pruskiego więzienia podczas rewolucji 1848 roku i objął dowództwo w powstaniu wielkopolskim. Po jego klęsce przeniósł się na włoski teatr rewolucyjny i został mianowany dowódcą armii rewolucyjnej na Sycylii walczącej przeciwko monarchii Burbonów. Ranny w 1849 roku, następnie udał się do Niemiec, gdzie trwały kolejne walki rewolucyjne.

Jego wędrówka niemal tworzy mapę rewolucyjnej Europy wyobrażanej przez emigrantów: Polska, Włochy, Niemcy, a później ponowne związki z Garibaldim i węgierskim rewolucjonistą Lajosem Kossuthem. W 1861 roku uczestniczył w działalności polskiej szkoły wojskowej we Włoszech, przygotowującej nowe pokolenie do kolejnej walki o niepodległość.

Kariera Mierosławskiego pokazuje również praktyczne zapotrzebowanie na rewolucyjne doświadczenie wojskowe stworzone przez burzliwe wydarzenia epoki. Polscy oficerowie zdobyli doświadczenie bojowe w latach 1830–1831, a następnie przenosili je do innych konfliktów narodowych. Ich udział za granicą nie miał wyłącznie charakteru najemnego. Wielu szczerze wierzyło, że każda zwycięska rewolucja osłabia system polityczny, który zniszczył Polskę.

Dlatego Wielka Emigracja wydała żołnierzy, którzy mogli przechodzić od jednej sprawy narodowej do drugiej, nie uważając, że porzucili własną.

Granice rewolucyjnego nacjonalizmu

Idea braterstwa narodów była potężna, lecz rok 1848 ujawnił również jej ograniczenia.

Ruchy narodowe nie zawsze posiadały zgodne roszczenia terytorialne. Polacy, Niemcy, Czesi, Węgrzy, Rumuni, Ukraińcy, Włosi i Słowianie południowi mogli wszyscy sprzeciwiać się panowaniu imperialnemu, a jednocześnie głęboko różnić się w kwestii granic i struktur politycznych, które miały je zastąpić. Język wyzwolenia narodowego mógł jednoczyć ruchy przeciwko imperiom, lecz nie rozwiązywał automatycznie konfliktów między sąsiednimi programami narodowymi.

Problem ten miał szczególne znaczenie dla Polski, ponieważ historyczna Rzeczpospolita obejmowała ziemie zamieszkane przez Polaków, Litwinów, Rusinów, Żydów, Niemców i inne społeczności. Odbudowa Polski rodziła więc inne pytania niż zjednoczenie Półwyspu Apenińskiego. Nawet w obrębie polskiej emigracji nie istniał konsensus co do sposobu pogodzenia roszczeń narodowych i historycznych.

Mazziniowska formuła niepodległych narodów współpracujących w ramach szerszego europejskiego porządku moralnego oferowała przekonującą zasadę, lecz nie automatyczne rozwiązanie tych konfliktów terytorialnych. Rewolucje 1848 roku pokazały, że solidarność między ludami łatwiej było deklarować niż utrzymać, gdy konkurencyjne roszczenia przybierały konkretną formę.

Niepowodzenie nie zniszczyło jednak samego ideału. Stał się on częścią politycznego dziedzictwa przekazanego kolejnemu pokoleniu.

Od Mazziniego do Garibaldiego

Relacje między włoskim i polskim ruchem narodowym przetrwały klęskę lat 1848–1849.

Same Włochy coraz wyraźniej zmierzały ku zjednoczeniu poprzez połączenie piemonckiej polityki państwowej, nacjonalizmu ludowego i działań wojskowych Garibaldiego, a nie drogą republikańską preferowaną przez Mazziniego. Sukces ruchu włoskiego miał jednak ogromne znaczenie dla Polaków. Oto podzielony europejski naród, który przez dziesięciolecia pozostawał częściowo pod obcym panowaniem, a mimo to zdołał zmienić polityczną mapę kontynentu.

Polscy rewolucjoniści utrzymywali kontakty z postaciami włoskimi. Około 1860 roku Mierosławski rozwijał związki z Garibaldim i Kossuthem oraz zaangażował się w polskie przygotowania wojskowe we Włoszech. Jego późniejsza kariera miała zaprowadzić go bezpośrednio do powstania styczniowego, w którym przez krótki czas pełnił funkcję dyktatora.

Włoski sukces wzmacniał argument, że nawet pozornie trwałe układy polityczne można obalić. Dla polskich działaczy wchodzących w lata sześćdziesiąte Risorgimento nie było więc jedynie zagranicznym przykładem podziwianym z daleka. Stanowiło dowód, że zjednoczenie i wyzwolenie narodowe nadal są możliwe w ich własnym życiu.

Polityczna relacja powstała w epoce Wielkiej Emigracji zaczęła teraz działać w odwrotnym kierunku. Wcześniej Polacy jechali do Włoch walczyć przeciwko Austrii. W 1863 roku Włosi przyjechali do Polski.

Francesco Nullo i dziedzictwo solidarności rewolucyjnej

Powstanie styczniowe wykracza poza pierwsze pokolenie Wielkiej Emigracji, lecz udział Francesco Nullo pokazuje trwałość kultury politycznej, którą pomogli stworzyć Mazzini i polscy emigranci.

Nullo był weteranem włoskich walk rewolucyjnych, garibaldczykiem i jednym z Tysiąca, którzy uczestniczyli w zdobyciu Królestwa Obojga Sycylii. Gdy w 1863 roku rozpoczęło się polskie powstanie, przybył z niewielką grupą włoskich ochotników, aby dołączyć do walki przeciwko Rosji.

Biografia Nullo w Treccani wyraźnie wskazuje na ideologiczną ciągłość. Polskie powstanie wywołało silny odzew wśród włoskich demokratów, a Mazzini próbował połączyć je z ponowną działalnością rewolucyjną w innych częściach Europy. Nullo ostatecznie zdecydował się udać bezpośrednio do Polski, gdzie otrzymał dowództwo w oddziale powstańczym i zginął w walce z wojskami rosyjskimi pod Krzykawką 5 maja 1863 roku.

Jego śmierć stała się jednym z najpotężniejszych symboli polsko-włoskiej solidarności rewolucyjnej, ponieważ odwróciła schemat roku 1848. Polscy ochotnicy walczyli za wolność Włoch; teraz włoski rewolucjonista zginął za Polskę.

Zasada „Za wolność naszą i waszą” zyskała dosłowną historię międzynarodową.

Mazzini, Polska i znaczenie europejskiego nacjonalizmu

Relacja między Mazzinim a polską Wielką Emigracją jest ważna również dlatego, że komplikuje współczesne wyobrażenia o dziewiętnastowiecznym nacjonalizmie.

Dla Mazziniego i wielu polskich demokratów naród nie musiał być pojmowany jako odizolowana wspólnota konkurująca ze wszystkimi innymi. Niepodległość narodową można było traktować jako warunek współpracy międzynarodowej. Europa zdominowana przez imperia była niesprawiedliwa, ponieważ narody nie mogły swobodnie rozwijać się politycznie i historycznie; Europa niepodległych narodów mogła stworzyć bardziej prawomocny porządek międzynarodowy.

Dlatego włoski nacjonalista mógł poświęcać poważną uwagę Polsce, a polscy emigranci uczestniczyć w włoskich ruchach rewolucyjnych bez przekonania, że porzucili własną sprawę narodową. Wolność innego narodu mogła wzmacniać samą zasadę, na której opierało się ich własne roszczenie.

Rzeczywistość wielokrotnie wystawiała ten ideał na próbę. Programy narodowe wchodziły ze sobą w konflikt, rewolucje ponosiły klęski, rządy porzucały zasady, gdy zmieniały się interesy strategiczne, a ruchy wyzwoleńcze niekiedy tworzyły nowe rywalizacje. Wizja Mazziniego dotycząca skoordynowanej demokratycznej Europy nigdy nie stała się systemem politycznym, który sobie wyobrażał.

Sama sieć była jednak rzeczywista.

Młoda Europa połączyła włoskich, niemieckich i polskich emigrantów we wspólnej organizacji. Lelewel utrzymywał polityczne kontakty z Mazzinim. Konarski przeszedł przez mazziniowskie sieci rewolucyjne, zanim potajemnie powrócił do Polski. Polscy ochotnicy uczestniczyli w walkach włoskich. Mickiewicz utworzył legion w Rzymie i poprowadził go na północ do walki z Austrią. Mierosławski dowodził rewolucjonistami na Sycylii. Włoscy demokraci później wspierali kolejną polską insurekcję.

Polityczna mapa Wielkiej Emigracji była więc znacznie większa niż Francja, Wielka Brytania czy Belgia. Rozciągała się przez Szwajcarię do Włoch i obejmowała ruchy rewolucyjne całego kontynentu.

Polska w rewolucyjnej Europie

Klęska powstania listopadowego odebrała możliwość prowadzenia polskiej polityki wyłącznie w Polsce. Wielka Emigracja odpowiedziała umiędzynarodowieniem walki. Część emigrantów, przede wszystkim środowisko Hôtel Lambert, prowadziła dyplomację wśród rządów. Inni zwrócili się ku ruchom rewolucyjnym ludów.

Mazzini dał tej drugiej grupie jeden z najbardziej wpływowych języków politycznych.

Jego Europa nie miała zostać wyzwolona poprzez przywrócenie dawnej równowagi między monarchiami. Miały ją przekształcić narody działające we własnym imieniu i uznające wzajemnie prawo do wolności. Polska, właśnie dlatego, że została rozebrana i usunięta z mapy, stała się jednym z najpotężniejszych symboli niesprawiedliwości istniejącego porządku.

Włochy stanowiły odpowiadający jej przykład narodu podzielonego wewnętrznie i częściowo poddanego obcej władzy. Oba ruchy rozpoznawały się nawzajem poprzez emigrację, prasę rewolucyjną, tajne organizacje, a ostatecznie również działania wojskowe.

Relacji tej nie należy sprowadzać do sentymentalnej opowieści o przyjaźni narodów. Polskie i włoskie ruchy polityczne były wewnętrznie podzielone, realizowały odmienne interesy strategiczne i nie zawsze zgadzały się co do kierunku europejskiej rewolucji. Republikanizm Mazziniego nie reprezentował wszystkich Włochów, tak jak Lelewel, Mickiewicz czy Towarzystwo Demokratyczne Polskie nie reprezentowali wszystkich polskich emigrantów.

Łączyło ich jednak przekonanie znacznie bardziej podstawowe: mapa Europy nie była czymś trwałym.

Porządek wiedeński, rozbiory Polski i austriacka dominacja we Włoszech mogły dysponować armiami, rządami i uznaniem dyplomatycznym, lecz rewolucyjni nacjonaliści odrzucali założenie, że fakty te czyniły je prawomocnymi lub wiecznymi. Emigrację rozumieli nie jako koniec działalności politycznej, lecz jako przestrzeń, z której można było budować nowe sojusze.

Wielka Emigracja stała się więc jednym z laboratoriów nowoczesnego europejskiego nacjonalizmu. Polscy uchodźcy nie tylko kontynuowali z zagranicy walkę o Polskę. Uczestniczyli w ogólnoeuropejskim sporze o to, czym sama Europa powinna się stać.

Młoda Europa, relacja między Mazzinim i Lelewelem, Legion Polski Mickiewicza we Włoszech oraz późniejszy przepływ ochotników między polskimi i włoskimi powstaniami należały do tej szerszej historii. Pokazują dziewiętnastowieczny świat polityczny, w którym niepodległość narodową i europejską rewolucję często wyobrażano sobie jako dwa wymiary tej samej walki.

Dla polskich emigrantów Włochy nigdy nie były więc po prostu kolejnym obcym krajem. Były polem walki, politycznym przykładem i potencjalnym sojusznikiem. Dla Mazziniego Polska nie była jedynie odległą ofiarą rosyjskiej potęgi. Była jednym z narodów, których zniszczenie dowodziło niesprawiedliwości europejskiego porządku, jaki zamierzał obalić.

Ich spotkanie pomogło uczynić sprawę polską częścią rewolucyjnej Europy, a europejską rewolucję częścią politycznej wyobraźni Wielkiej Emigracji.

Poznaj szerszy kontekst: Wielka Emigracja: Polska na emigracji po powstaniu listopadowym.