Bibliografia najwcześniejszych polskich druków i współczesnych przekładów

 

Pierwsze wydania Konstytucji 3 maja 1791 roku

Historia najwcześniejszych wydań Konstytucji 3 maja jest bardziej złożona, niż sugerowałoby określenie „pierwsze wydanie”. W ciągu kilku tygodni od jej uchwalenia tekst funkcjonował jako rękopis sejmowy, urzędowo zarejestrowany akt wpisany do ksiąg sądowych w Warszawie, uwierzytelnione wypisy przeznaczone do rozpowszechniania prawa na obszarze Rzeczypospolitej, osobno drukowane wydania dla szerszego kręgu odbiorców, przedruki prasowe, zbiory ustawodawstwa konstytucyjnego oraz przekłady przygotowywane dla czytelników w innych krajach Europy. Jerzy Kowecki obliczył, że w ciągu pierwszego roku po 3 maja ukazało się czternaście wydań, których łączny nakład mógł sięgać 20 000–30 000 egzemplarzy.[1]

Z bibliograficznego punktu widzenia najważniejsze jest rozróżnienie pomiędzy urzędowym czterokartkowym drukiem in folio, opartym na oblacie z 5 maja 1791 roku, a późniejszymi wydaniami in octavo opatrzonymi tytułem Ustawa Rządowa. Druk folio jest właściwym pierwodrukiem Konstytucji. Znane wydania z kartą tytułową, publikowane przez Grölla i innych drukarzy, należą już do kolejnego etapu jej rozpowszechniania i nie powinny być bez dodatkowego zastrzeżenia określane po prostu jako „pierwsze wydanie”.[1][2]

Poniższy wykaz koncentruje się na najwcześniejszych drukach polskich oraz najważniejszych współczesnych przekładach z lat 1791–1792. Tam, gdzie kolejność poszczególnych wydań pozostaje niepewna, niepewność tę zachowano. Kilku publikacji odnotowanych tradycyjnie przez Estreichera i późniejszych bibliografów nigdy nie udało się z całą pewnością zlokalizować, podczas gdy pozornie identyczne, skrócone opisy katalogowe mogą w rzeczywistości odnosić się do odmiennych składów typograficznych.

Wydania polskie

1. Urzędowy pierwodruk z oblaty

Ustawa Rządowa. [Warszawa, 1791]. Folio. 4 karty, nieliczbowane. Około 19 × 31–33 cm. Bez karty tytułowej, oznaczenia drukarza, miejsca i daty w konwencjonalnej formie bibliograficznej. Deklaracja Stanów Zgromadzonych zajmuje ostatnią kartę.[1][2][3]

Jest to właściwy pierwodruk Konstytucji 3 maja. Powstał na podstawie tekstu wpisanego 5 maja 1791 roku do warszawskich ksiąg sądowych i stanowił część procedury prawnej, w ramach której Ustawa Rządowa została formalnie promulgowana. Typowe sygnatury to A, A2, B i B2, natomiast formuły otwierające i zamykające tekst wskazują na jego związek z warszawską oblatą, odróżniając go od zwykłego wydania komercyjnego.[1][3]

Istotne jest rozróżnienie pomiędzy zwykłym zachowanym egzemplarzem tego druku a uwierzytelnionym wypisem urzędowym. Niektóre egzemplarze zawierają rękopiśmienne poprawki naniesione według tekstu autoryzowanego, natomiast mniejsza grupa opatrzona jest podpisem Adama Skulskiego, sekretarza warszawskiego sądu ziemskiego i grodzkiego, oraz śladami suchej pieczęci kancelaryjnej. Tak uwierzytelnione egzemplarze pełniły funkcję oficjalnych świadectw dokumentowych Konstytucji i powinny być opisywane odrębnie od nieuwierzytelnionych odbitek tego samego składu.[2]

Sam druk folio istnieje w więcej niż jednym składzie typograficznym. Wojciech Kochlewski początkowo wyróżnił dwa składy, różniące się nieznacznie szerokością tekstu i układem korekt typograficznych; w późniejszych badaniach rozwinął tę klasyfikację, identyfikując trzy powiązane składy lub stany. Oznacza to, że nawet dwóch czterokartkowych egzemplarzy folio nie należy automatycznie uznawać za odbitki dokładnie tego samego wariantu.[2]

Liczba znanych egzemplarzy znacznie wzrosła wraz z postępem badań. Kowecki znał zaledwie cztery, podczas gdy Kochlewski do 2005 roku zlokalizował co najmniej dziesięć, a do 2021 roku dwadzieścia jeden. Jego późniejszy roboczy spis obejmuje dwadzieścia cztery zachowane czterokartkowe egzemplarze w zbiorach instytucjonalnych i prywatnych, z których siedem posiada podpis Skulskiego i suchą pieczęć. Liczba ta pozostaje wynikiem trwających badań i nie należy jej traktować jako ostatecznej.[2]

Ważne egzemplarze zachowały się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, w tym egzemplarz przechowywany w Archiwum Sejmu Czteroletniego, t. XXV, k. 357–360v, a także kolejne uwierzytelnione egzemplarze w tzw. Metryce Litewskiej.[2][3]

Odnotowana trzykartkowa oblata

Estreicher i Kowecki odnotowali również trzykartkową wersję tego samego tekstu urzędowego. W wykorzystanych tutaj współczesnych badaniach nie udało się jednak zlokalizować żadnego egzemplarza, który można byłoby z całą pewnością z nią utożsamić; również prowadzony przez Kochlewskiego spis nie potwierdził dotąd istnienia zachowanego egzemplarza.[1][2]

Wydanie to powinno zatem nadal figurować w dyskusjach bibliograficznych, ponieważ zostało odnotowane przez poważnych wcześniejszych badaczy, jednak jego istnienia nie można obecnie wykazać na podstawie znanego fizycznego egzemplarza. Każdy domniemany trzykartkowy egzemplarz Konstytucji powinien zostać poddany analizie typograficznej i tekstowej, zanim zostanie utożsamiony z tym nieuchwytnym wydaniem.

2.

Prawo Uchwalone Dnia 3 Maja R. 1791. Ustawa Rządowa

[B.m.: b.w., 1791]. 8°. 32 s. Bez Deklaracji Stanów Zgromadzonych.[1][2]

To anonimowe wydanie in octavo należy do najwcześniejszych zwykłych wydań przeznaczonych do lektury, które ukazały się po urzędowym folio. Kowecki uważał je za jednego z możliwych kandydatów do miana najwcześniejszego wydania małego formatu i przypuszczał, że mogło zostać wydrukowane przez Michała Grölla, choć sam druk nie podaje ani drukarza, ani miejsca wydania.[1]

Prosty typograficzny tytuł ujęty jest w linie, a paginacja znajduje się pośrodku górnego marginesu strony, w nawiasach. Kilka cyfr wydrukowano odwróconych, natomiast kustosze i szczegóły ornamentyki pozwalają odróżnić ten skład od innego anonimowego 32-stronicowego wydania opisanego przez Koweckiego. Te drobne cechy typograficzne mają znaczenie, ponieważ samo brzmienie tytułu, paginacja i data nie wystarczają do pewnej identyfikacji wydania.[2]

Wydanie Konstytucji reklamowano w Gazecie Warszawskiej już 14 maja 1791 roku. Kuszące jest powiązanie tego ogłoszenia właśnie z anonimowym wydaniem in octavo, jednak zachowane świadectwa nie pozwalają na jednoznaczną identyfikację.[1][2]

3.

Ustawa Rządowa. Prawo Uchwalone Dnia 3. Maia, Roku 1791

Warszawa: Drukarnia Uprzywilejowana Michała Grölla, [1791]. 8°. 32 s. Bez Deklaracji.[1][4]

Jest to jedno z najważniejszych wczesnych wydań komercyjnych, łatwo rozpoznawalne dzięki nazwisku Grölla na karcie tytułowej. Tytułowi towarzyszy charakterystyczny sygnet drukarski przedstawiający dwa putta przy owalnej tablicy, dzięki czemu wydanie to można zidentyfikować znacznie łatwiej niż anonimowe druki 32-stronicowe.[4]

Biblioteka Kórnicka odnotowuje egzemplarz jako wariant „D”, sygn. 122042, dawniej należący do zbiorów Tytusa Działyńskiego, i odróżnia go od trzech innych pokrewnych składów lub wariantów. Jest to istotne przypomnienie, że wydania Konstytucji Grölla nie zawsze można poprawnie skatalogować wyłącznie na podstawie paginacji i brzmienia tytułu.[4]

4.

Ustawa Rządowa. Prawo Uchwalone Dnia 3. Maia, Roku 1791

Warszawa: Drukarnia Uprzywilejowana Michała Grölla, [1791]. Małe 8°. 36 s. Z Deklaracją Stanów Zgromadzonych.[1][2]

36-stronicowe wydanie Grölla zawiera Deklarację uchwaloną bezpośrednio po akcie konstytucyjnym. Estreicher uważał formy 32- i 36-stronicową za ściśle ze sobą związane, przy czym ta druga stanowiła w istocie rozszerzenie tego samego składu poprzez dodanie Deklaracji, choć zachowane egzemplarze ujawniają dalsze różnice typograficzne.[1][2]

Z punktu widzenia katalogowania obecność Deklaracji ma istotne znaczenie i zawsze powinna być odnotowana. 32-stronicowa Konstytucja bez Deklaracji i 36-stronicowa Konstytucja wraz z Deklaracją stanowią odmienne formy bibliograficzne, nawet jeśli znaczna część tekstu głównego pochodzi z tego samego składu.

Egzemplarze obu wydań Grölla często spotyka się oprawione wspólnie z innymi aktami prawnymi Sejmu Wielkiego. Takie współczesne klocki introligatorskie mogą być historycznie bardziej wymowne niż pojedyncze broszury, zwłaszcza gdy zachowują spójny zespół aktów konstytucyjnych zgromadzonych w 1791 roku.

Publikacja we współczesnych gazetach i czasopismach

5.

Gazeta Warszawska

Warszawa, nr 38, środa 11 maja 1791, wraz z suplementem. Konstytucję wydrukowano razem z Deklaracją Stanów Zgromadzonych.[2]

Redakcja wyjaśniała, że wcześniej podała jedynie relację dotyczącą nowego ustroju, natomiast obecnie publikuje sam tekst po jego formalnym wpisaniu 5 maja do ksiąg warszawskich. Numer ten stanowi cenne świadectwo szybkości, z jaką akt konstytucyjny przeszedł z parlamentu i kancelarii do szerszego obiegu publicznego.

Jest to współczesna publikacja samego tekstu Konstytucji, a nie późniejsza relacja na jej temat. W opisie bibliograficznym należy ją zatem traktować jako jedną z najwcześniejszych drukowanych form, w których czytelnicy zetknęli się z Ustawą Rządową, zachowując jednak rozróżnienie względem osobno wydanych druków folio i octavo.

6.

Gazeta Narodowa i Obca

Warszawa, nr 38–45, 11 maja–4 czerwca 1791. Konstytucja publikowana w odcinkach na s. 154, 158, 162, 166, 170, 174, 178 oraz 181–182. Bez Deklaracji.[2][3]

Konstytucję drukowano w kolejnych numerach jednego z najważniejszych czasopism związanych z reformatorską kulturą polityczną Sejmu Wielkiego. Już w numerze z 4 maja, dzień po uchwaleniu Konstytucji, gazeta informowała o istocie nowego ustroju.[2]

Kontynuowanie publikacji tekstu w odcinkach pomimo szybkiego pojawienia się osobnych wydań pokazuje, że prasa pozostawała ważnym kanałem, za pośrednictwem którego tekst docierał do czytelników zainteresowanych polityką. Stanowi również precyzyjny chronologiczny zapis recepcji Konstytucji w pierwszym miesiącu jej istnienia.

7.

Pamiętnik Historyczno-Polityczno-Ekonomiczny

Warszawa, rok X, część V, maj 1791, s. 393–423: Ustawa Rządowa. Następnie na s. 423–432: Uwagi względem nowey Konstytucyi Narodowey dnia 3. Maia ustanowioney.[2]

Druk ten jest szczególnie interesujący, ponieważ bezpośrednio po Ustawie Rządowej zamieszczono współczesny komentarz do nowego ustroju. Łączy więc tekst konstytucyjny z jedną z pierwszych prób objaśnienia czytelnikom jego znaczenia w czasie, gdy porządek polityczny ustanowiony 3 maja był jeszcze wprowadzany w życie.

Dla badań nad współczesną recepcją tego rodzaju czasopismo może być bardziej wymowne niż czysty egzemplarz osobnego wydania. Zestawienie tekstu konstytucyjnego z jego interpretacją pokazuje, jak szybko Ustawa Rządowa przeszła ze sfery ustawodawstwa do publicznej debaty politycznej.

Zbiory ustawodawstwa konstytucyjnego

8.

Ustawa Rządowa. Prawo Uchwalone Dnia 3. Maia, Roku 1791

Warszawa: Piotr Dufour, [po 28 czerwca 1791]. 8°. 318, [2] s.[3][5]

Mimo że tom rozpoczyna się tytułem Ustawy Rządowej, jest to obszerny zbiór ustawodawstwa konstytucyjnego Sejmu Wielkiego, a nie zwykłe wydanie samej Konstytucji. Oprócz Ustawy Rządowej i Deklaracji zawiera przepisy dotyczące sejmików, Sejmu, sejmów konstytucyjnych, sądów sejmowych, Straży Praw, wolnych miast królewskich, administracji miejskiej, Komisji Policji i innych instytucji.[5]

Najpóźniejszy zamieszczony w nim akt prawny dotyczy wyboru komisarzy 28 czerwca 1791 roku, co wyznacza najwcześniejszą możliwą datę ukończenia tomu. Błędem jest zatem opisywanie tego zbioru jako druku powstałego bezpośrednio w maju tylko dlatego, że znajdująca się na jego początku Konstytucja nosi datę 3 maja.[5]

Jako obiekt historyczny tom ten jest wyjątkowo użyteczny, ponieważ przedstawia znaczną część aparatu ustrojowego otaczającego słynnych jedenaście artykułów. Egzemplarz zachowany we współczesnej oprawie może dawać znacznie pełniejszy obraz ustroju politycznego z 1791 roku niż samodzielnie wydana Ustawa Rządowa.

9.

Kalendarzyk Narodowy y Obcy na Rok Pański 1792

Warszawa: Drukarnia Uprzywilejowana Piotra Zawadzkiego, [1791–1792]. Mały format. Konstytucja i Deklaracja zajmują s. 31–58 po części kalendarzowej; dalej zamieszczono kolejne akty ustawodawstwa konstytucyjnego.[2]

Kalendarzyk umieszcza Ustawę Rządową w podręcznym zbiorze praw politycznych uchwalonych przez Sejm Wielki. Jego forma zasadniczo różni się zarówno od formalnej oblaty folio, jak i osobnych broszur in octavo, pokazując, w jakim stopniu nowy porządek konstytucyjny został włączony do książek przeznaczonych do wielokrotnego, praktycznego użytku.

Choć z bibliograficznego punktu widzenia tomy takie zajmują miejsce dalsze niż pierwodruki, mogą być bardzo atrakcyjne, jeśli zachowały się w stanie współczesnym epoce i wraz z powiązanym ustawodawstwem. Ich znaczenie polega na ukazaniu Konstytucji jako części funkcjonującego systemu politycznego, a nie jako wyizolowanego tekstu o charakterze pamiątkowym.

10.

Prawo Polityczne Narodu Polskiego czyli Układ Rządu Rzeczypospolitey

Lublin: Drukarnia J.K.Mci XX. Trynitarzów, 1792. 8°. 290, [7] s.[2]

Ta obszerna kompilacja przedstawia Ustawę Rządową i Deklarację wraz z szerokim wyborem aktów prawnych określających zreformowany system polityczny. Tom powstał w środowisku intelektualnym i politycznym związanym z Hugonem Kołłątajem i stanowi jedną z najpełniejszych współczesnych prób zebrania nowego prawa publicznego Rzeczypospolitej w spójną całość.[2]

Najwyraźniej planowano dalszy ciąg wydawnictwa, jednak upadek ustroju konstytucyjnego w 1792 roku przerwał realizację projektu. Zachowane egzemplarze dokumentują zatem porządek konstytucyjny pod koniec jego krótkiego okresu funkcjonowania, nie zaś retrospektywne ustawodawstwo wydane po jego obaleniu.

Pierwszy przekład francuski

11.

Forme Constitutionelle décrétée par acclamation dans la séance du 3. Mai, et sanctionnée à l’unanimité, dans la séance suivante du 5. Mai 1791

Warszawa: Piotr Dufour, 1791. 8°. 43 s. W języku francuskim. Bez Deklaracji.[3][6]

Jest to pierwsze wydanie francuskie i jeden z najważniejszych obcojęzycznych druków Konstytucji. Tożsamość tłumacza nie została jednoznacznie ustalona, choć bliski związek między tekstem francuskim a polskim wskazuje, że przekład przygotowała osoba mająca bardzo dobry dostęp do kręgu twórców Konstytucji.[6]

Wydanie ukazało się niezwykle szybko. 25 maja Stanisław August pisał do Filippa Mazzeiego, że przesyła mu przekład nowej formy konstytucyjnej; Anna Grześkowiak-Krwawicz uważa, że z dużym prawdopodobieństwem chodziło właśnie o wydanie Dufoura. Wyznacza to przybliżony termin ante quem jego powstania, zaledwie trzy tygodnie po uchwaleniu Ustawy Rządowej.[6]

Francuski tekst otrzymał celowo oszczędną formę wydawniczą i zawiera Ustawę Rządową bez Deklaracji. Jego znaczenie wynika częściowo z pozycji francuskiego jako głównego języka europejskiej dyplomacji: wydanie stało się narzędziem, za pomocą którego Rzeczpospolita mogła przedstawiać swoją rewolucję konstytucyjną zagranicznym dworom i europejskim czytelnikom zainteresowanym polityką.

12.

Forme Constitutionelle de la Pologne décrétée par acclamation… D’après l’original imprimée à Varsovie

Paryż: Desenne, 1791. 8°. 31 s. W języku francuskim.[2][6]

To paryskie wydanie powtarza francuski przekład opublikowany wcześniej przez Dufoura w Warszawie. Dane bibliograficzne wskazują, że ukazało się najpóźniej pod koniec czerwca 1791 roku i reprezentuje jeden z najwcześniejszych etapów szerszego europejskiego przedruku polskiego tekstu konstytucyjnego.[6]

Jego znaczenie jest zatem inne niż pierwszego francuskiego wydania Dufoura. Druk warszawski należy do bezpośredniej dyplomatycznej prezentacji Konstytucji przez samą Rzeczpospolitą, podczas gdy wydanie paryskie pokazuje, jak szybko tekst wszedł do komercyjnego i politycznego obiegu wydawniczego Europy Zachodniej.

13. Francuskie wydanie haskie

Haga, 1791. W języku francuskim.[2]

Kolejne wydanie francuskie zostało odnotowane we współczesnej bibliografii holenderskiej wśród publikacji, które ukazały się w sierpniu 1791 roku. Wojciech Kochlewski poinformował następnie o zachowanym, nieoprawionym i nieobciętym egzemplarzu znajdującym się w kolekcji prywatnej.[2]

Wydanie pozostaje słabiej udokumentowane niż druki warszawski i paryski, ponieważ w materiale wykorzystanym do niniejszej bibliografii nie udało się zidentyfikować egzemplarza instytucjonalnego. Do czasu odnalezienia kolejnych egzemplarzy lub uzyskania pełniejszych danych typograficznych należy więc opisywać je z ostrożnością.

Francuskie publikacje prasowe

14.

Nouvelles extraordinaires de divers endroits

, tzw. „Gazette de Leyde”

Lejda, nr 49–55, od 21 czerwca 1791 i dalej w lipcu. W języku francuskim.[2][6]

Wpływowa Gazette de Leyde publikowała francuski tekst Konstytucji w odcinkach dla międzynarodowego grona czytelników. Gazeta była szeroko rozpowszechniana w całej Europie i czytana daleko poza Republiką Zjednoczonych Prowincji, co nadaje tej publikacji istotne znaczenie dla rozpowszechniania wiadomości o polskiej rewolucji konstytucyjnej.

Tekst wywodzi się z tej samej tradycji przekładowej co warszawskie wydanie Dufoura. Jego obecność w ważnej gazecie międzynarodowej pokazuje, jak szybko Ustawa Rządowa stała się częścią europejskiej debaty politycznej.

15.

Journal Hebdomadaire de la Diète

Warszawa, nr 26–30, 6 lipca–3 sierpnia 1791. W języku francuskim.[2][6]

Francuskojęzyczny dziennik sejmowy również publikował Konstytucję w odcinkach latem 1791 roku. Jego krąg odbiorców i cel różniły się od publikacji paryskich i lejdejskich, ponieważ stanowił element podejmowanych w Warszawie działań zmierzających do przedstawienia obrad Sejmu Wielkiego francuskojęzycznym obserwatorom.

Z bibliograficznego punktu widzenia druk ten zajmuje dalsze miejsce niż osobna broszura Dufoura, pozostaje jednak cennym świadectwem konsekwentnych starań o prezentowanie nowego porządku konstytucyjnego w języku francuskim.

Pierwszy przekład angielski

16.

New Constitution of the Government of Poland, Established by the Revolution, the Third of May, 1791

Londyn: Printed for J. Debrett, Opposite Burlington House, Piccadilly, 1791. Wydanie pierwsze. 8°. [4], 40 s. Z przedtytułem i Declaration of the States Assembled.[6][7]

ESTC T120590.

Jest to pierwsze wydanie angielskie. Datę jego publikacji można ustalić z wyjątkową precyzją, ponieważ 7 maja Stanisław August przesłał tekst polskiemu przedstawicielowi w Londynie, Franciszkowi Bukatemu, z prośbą o przygotowanie przekładu angielskiego. The Morning Chronicle 30 maja zapowiedział, że autentyczny przekład ukaże się następnego dnia, co pozwala ustalić datę publikacji na 31 maja 1791 roku.[6]

Bukaty zorganizował przygotowanie przekładu i prawdopodobnie współpracował przy nim z angielskim tłumaczem. Wydanie zawiera Konstytucję, po której następuje Deklaracja, i kończy się zapowiedzią, że ustawa dotycząca sejmików, określonych jako Dietines, or primary assemblies, zostanie wkrótce opublikowana osobno.[6][7]

40-stronicowe pierwsze wydanie jest znacznie rzadsze od rozszerzonego wydania drugiego. Rozróżnienie to ma znaczenie również na rynku antykwarycznym, ponieważ niemal identyczne tytuły łatwo prowadzą do sytuacji, w której 110-stronicowe wydanie drugie opisywane jest po prostu jako londyńskie wydanie z 1791 roku bez podania numeru edycji.

17.

New Constitution of the Government of Poland… The Second Edition

Londyn: J. Debrett, 1791. 110 s.[6][7]

ESTC N28170.

Drugie wydanie zostało znacznie rozszerzone poprzez dodanie ważnych aktów prawnych stanowiących podstawę nowego ustroju konstytucyjnego. Oprócz Ustawy Rządowej i Deklaracji zawiera ustawę dotyczącą sejmików oraz ustawę o miastach i mieszczanach Rzeczypospolitej.[7]

W rezultacie drugie wydanie jest pod pewnymi względami pełniejszym współczesnym dokumentem zreformowanego systemu politycznego niż wydanie pierwsze. Z bibliograficznego punktu widzenia pozostaje jednak drugim wydaniem angielskim i powinno być wyraźnie odróżniane od 40-stronicowego druku z 31 maja.

Publikacje w angielskich gazetach i czasopismach

Angielski przekład szybko wyszedł poza ramy osobno wydanej broszury Debretta. Pełny tekst lub jego obszerne fragmenty pojawiły się w czerwcu w Lloyd’s Evening Post, The Star i The Morning Chronicle, podczas gdy inne gazety publikowały streszczenia i komentarze dotyczące wydarzeń w Warszawie.[6]

The Gentleman’s Magazine, Supplement for 1791, s. 1193–1197, opublikował skróconą wersję pod tytułem New Constitution of the Government of Poland, As established by the Revolution, May 3, 1791. Tekst miejscami różni się od wydania Debretta i został skrócony na potrzeby publikacji periodycznej.[2]

Druki te mają znaczenie przede wszystkim dla badań nad recepcją, a nie dla ustalania pierwszeństwa wydań. Pokazują, jak szeroko Konstytucja rozpowszechniła się wśród brytyjskich czytelników w ciągu zaledwie kilku tygodni od jej uchwalenia oraz jak szybko polityczna transformacja Rzeczypospolitej stała się przedmiotem brytyjskiej dyskusji o europejskim konstytucjonalizmie.

Pierwszy przekład niemiecki

18. Karol Fryderyk Glave-Kobielski.

Geschichte der Pohlnischen Staats-Veränderung vom 3. May 1791. Nach dem Pohlnischen Berichte der Warschauer National-Zeitung. Von K. G.

Warszawa: Gedruckt bey Michael Gröll, [1791]. 8°. 119, [2] s. W języku niemieckim. Konstytucja na s. 65–103 pod nagłówkiem Die Regierungs-Ordnung.[2][6]

Publikacja ta zawiera najwcześniejszy zidentyfikowany niemiecki przekład Konstytucji. Bywa często pomijana, ponieważ Ustawa Rządowa nie została wydana jako samodzielna broszura, lecz znalazła się w relacji Glave-Kobielskiego poświęconej wydarzeniom związanym z 3 maja.[6]

Autor podpisał publikację jedynie inicjałami „K. G.”, jednak egzemplarz dedykowany Stanisławowi Potockiemu dostarcza pełniejszych dowodów jego tożsamości. Dokładna data publikacji w obrębie 1791 roku nie została ustalona, dlatego Grześkowiak-Krwawicz nie przypisuje jej w chronologii dokładniejszego miejsca, niż pozwalają na to zachowane świadectwa.[6]

W opisie katalogowym książkę należy określać jako zawierającą pierwszy znany przekład niemiecki, a nie jedynie jako historię rewolucji konstytucyjnej. Rozróżnienie to zasadniczo zmienia jej znaczenie.

19.

Neue Konstitution von Polen vom 3. May 1791

W: August Ludwig von Schlözer, Staats-Anzeigen, t. XVI, nr 63. Getynga, 1791, s. 328–349.[2][6]

Wpływowe czasopismo polityczne Schlözera przedrukowało niemiecki przekład, opatrując go komentarzem. Publikacja wprowadziła tekst konstytucyjny do niemieckiego środowiska intelektualnego i politycznego, które już wówczas żywo interesowało się przemianami ustrojowymi zachodzącymi w innych częściach Europy.

Tekst opiera się na przekładzie Glave-Kobielskiego i powinien być zatem określany jako wczesny niemiecki przedruk, a nie jako niezależne tłumaczenie.

20.

Neue Konstitution von Pohlen, vom 3. May 1791

[Warszawa?], 1792. 8°. 33 s. W języku niemieckim. Z Deklaracją.[2][6]

Ten samodzielny druk niemiecki wywodzi się z przekładu Glave-Kobielskiego. Starsze opisy bibliograficzne wiązały go niekiedy z Gröllem i rokiem 1791, jednak Grześkowiak-Krwawicz identyfikuje zachowane osobne wydanie jako przedruk z 1792 roku i uważa tradycyjną atrybucję Gröllowi za wątpliwą.[6]

Rozróżnienie to jest istotne, ponieważ egzemplarz noszący ten tytuł nie powinien być przedstawiany jako pierwsze wydanie niemieckie. Najwcześniejszą zidentyfikowaną obecnie publikacją niemiecką pozostaje przekład zamieszczony w wydanej w 1791 roku Geschichte der Pohlnischen Staats-Veränderung Glave-Kobielskiego.

Inne współczesne publikacje francuskie

21. Jacques-Vincent Delacroix.

Constitutions des Principaux États de l’Europe et des États-Unis de l’Amérique

Paryż: Buisson, 1791. T. III. 8°. [2] k., xii, 428 s. Konstytucja polska i komentarz na s. 283–340.[2]

Nie jest to samodzielne pierwsze wydanie Ustawy Rządowej, jednak jej obecność w porównawczym zbiorze konstytucji państw europejskich i Stanów Zjednoczonych ma duże znaczenie historyczne. Umieszcza polski porządek konstytucyjny bezpośrednio obok najważniejszych systemów ustrojowych dyskutowanych w Europie pod koniec XVIII wieku.

Egzemplarze mają zatem znaczenie przede wszystkim dla badań nad międzynarodową intelektualną recepcją 3 maja, a nie dla bibliografii tekstowej pierwszych wydań warszawskich.

22. Jean-Claude-Hippolyte Méhée de La Touche.

Histoire de la prétendue révolution de Pologne: avec un examen de la nouvelle constitution

Paryż: François Buisson, 1792. 376 s., z tablicami. Konstytucja na ok. s. 90–140.[2]

Książka Méhéego zawiera francuski tekst Konstytucji w ramach obszernej, wrogiej analizy wydarzeń w Polsce. Znane są dwa stany lub warianty wydawnicze różniące się elementami karty tytułowej, w tym usunięciem w jednym z nich prowokacyjnego słowa prétendue.[2]

Publikacja ma znaczenie dla badań nad opozycją wobec nowego ustroju oraz propagandą polityczną towarzyszącą kryzysowi polskiemu. Nie należy jej mylić z oficjalnymi lub przychylnymi Konstytucji francuskimi wydaniami z 1791 roku.

Wydania odnotowane, lecz niezlokalizowane z całą pewnością

Estreicher odnotowuje wydanie wydrukowane w Mińsku przez drukarnię bazylianów w 1791 roku:

Ustawa Rządowa… Mińsk, u XX. Bazylianów, 1791. 8°. 16 k.[2]

Koweckiemu nie udało się zlokalizować egzemplarza, a w wykorzystanej tutaj nowszej literaturze również nie pojawił się żaden egzemplarz, który można byłoby z nim z całą pewnością utożsamić. Druk miński powinien więc nadal figurować w bibliografiach jako wydanie odnotowane, nie zaś jako potwierdzona zachowana publikacja.

Taką samą ostrożność należy zachować wobec wspomnianej wyżej trzykartkowej oblaty. Fakt, że wymieniają ją Estreicher i Kowecki, nadaje informacji znaczną wagę bibliograficzną, jednak współczesne badania proweniencyjne i spisy zachowanych egzemplarzy nie doprowadziły dotąd do identyfikacji fizycznego egzemplarza.

Pojawiały się również wzmianki o współczesnym dwujęzycznym wydaniu francusko-włoskim, które miało zostać wydrukowane we Florencji około 1791–1792 roku. Nie udało się zweryfikować ani wiarygodnego rekordu instytucjonalnego, ani zachowanego egzemplarza. Najwcześniejszym kompletnym samodzielnym przekładem włoskim, który można obecnie z całą pewnością zidentyfikować, jest Costituzione di Polonia del 1791 sotto Stanislao II Angela Lanzellottiego, wydana w Neapolu w 1821 roku.[2]

Jak rozpoznać wczesny egzemplarz

Pierwszą rzeczą, którą należy ustalić, jest format. Egzemplarz Konstytucji składający się z czterech dużych kart folio, pozbawiony konwencjonalnej karty tytułowej i zawierający warszawskie formuły sądowe otaczające tekst, powinien zostać natychmiast porównany ze znanymi składami urzędowego pierwodruku. Szczególne znaczenie mają rękopiśmienne poprawki, podpis Adama Skulskiego i ślady suchej pieczęci kancelaryjnej, ponieważ mogą świadczyć o tym, że dany egzemplarz pełnił funkcję uwierzytelnionego wypisu urzędowego.[2][3]

Wydania małego formatu wymagają bardziej szczegółowego porównania. Kilka z nich liczy 32 strony, a skrócone opisy katalogowe mogą sprawiać wrażenie, że odmienne składy są identyczne. Przed przypisaniem egzemplarza do konkretnego wydania należy więc sprawdzić sygnety drukarskie, linie i ornamenty, sygnatury składek, kustosze, wymiary składu oraz indywidualne błędy drukarskie. Zbiory kórnickie dostarczają szczególnie użytecznego materiału porównawczego, pokazując liczbę powiązanych wariantów wydanych w 1791 roku.[4]

Deklaracja Stanów Zgromadzonych stanowi kolejny łatwy do zastosowania wyróżnik. Niektóre wydania zawierają wyłącznie Ustawę Rządową, podczas gdy inne dodają Deklarację, co prowadzi do znanego rozróżnienia pomiędzy 32- i 36-stronicowymi formami w grupie wydań Grölla.

Zbiory obejmujące inne ustawodawstwo konstytucyjne należy datować na podstawie najpóźniejszego zamieszczonego w nich aktu, a nie według daty 3 maja widniejącej w tekście Konstytucji. Przykładowo 318-stronicowy zbiór Dufoura zawiera ustawodawstwo z 28 czerwca, a zatem należy do późniejszego etapu konstytucyjnego roku 1791.

Należy również dokładnie zbadać papier, proweniencję i oprawę. Wydania faksymilowe ukazywały się wielokrotnie, zwłaszcza z okazji ważnych rocznic Konstytucji 3 maja, dlatego pozornie nieskazitelny egzemplarz wymaga weryfikacji, zanim zostanie uznany za druk XVIII-wieczny.

Praktyczna hierarchia dla kolekcjonerów

Na szczycie hierarchii znajduje się czterokartkowa oblata folio. Uwierzytelniony egzemplarz z podpisem Skulskiego i suchą pieczęcią kancelaryjną ma szczególne znaczenie, ponieważ łączy status pierwodruku z bezpośrednią urzędową funkcją prawną. Nieuwierzytelniony egzemplarz czterokartkowy pozostaje właściwym pierwodrukiem i sam w sobie stanowi zabytek najwyższej klasy.[2][3]

Kolejną grupę tworzą najwcześniejsze wydania in octavo. Anonimowe druki 32-stronicowe oraz 32- i 36-stronicowe wydania Grölla należą do pierwszej fali publicznego rozpowszechniania Konstytucji, choć ich dokładna wewnętrzna chronologia jest bardziej złożona, niż sugerują niekiedy katalogi aukcyjne. Prawidłowa identyfikacja wymaga bezpośredniego porównania bibliograficznego, a nie polegania wyłącznie na dacie i paginacji.[1][2][4]

Pierwsze przekłady zagraniczne tworzą odrębną dziedzinę kolekcjonerstwa. Warszawskie wydanie francuskie Dufoura, londyńskie pierwsze wydanie Debretta z 31 maja 1791 roku oraz niemiecki przekład Glave-Kobielskiego reprezentują pierwsze znane publikacje tekstu konstytucyjnego w najważniejszych językach europejskich. Ich znaczenie polega na dokumentowaniu niezwykłej szybkości, z jaką polska rewolucja konstytucyjna stała się wydarzeniem o wymiarze międzynarodowym.[6]

Współczesne publikacje gazetowe i periodyczne oraz zbiory ustawodawstwa zajmują inną pozycję. Mogą mieć mniejsze znaczenie z punktu widzenia ścisłego pierwszeństwa wydań, jednak egzemplarze o wybitnej proweniencji lub zachowane w spójnych współczesnych zespołach potrafią znacznie więcej powiedzieć o tym, w jaki sposób Konstytucję rzeczywiście czytano, rozpowszechniano i rozumiano w 1791 roku.

Bibliografia

[1] Jerzy Kowecki, red., Konstytucja 3 Maja 1791. Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji (Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981; następnie wydania poprawione). Wstęp Koweckiego pozostaje podstawowym opracowaniem rękopisów i najwcześniejszych polskich druków Ustawy Rządowej.

[2] Wojciech Kochlewski, Ustawa Rządowa. Konstytucja 3 Maja 1791. Pierwodruki (Warszawa, 2005); tenże, „Rok 2021 – Rokiem Konstytucji 3 Maja”, Niepodległość i Pamięć, t. 28, nr 3 (75), 2021, s. 151–155; wraz z prowadzonym przez Kochlewskiego spisem zachowanych egzemplarzy.

[3] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Sejmu Czteroletniego oraz powiązane materiały dotyczące Ustawy Rządowej, obejmujące zachowane wersje rękopiśmienne, urzędową oblatę, uwierzytelnione wypisy i współczesne wydania drukowane.

[4] Biblioteka Kórnicka PAN, opisy katalogowe i egzemplarze Ustawy Rządowej. Prawa Uchwalonego Dnia 3. Maia Roku 1791, w tym warianty Grölla reprezentowane przez egzemplarz o sygn. 122042 oraz druki pokrewne.

[5] Biblioteka Książąt Czartoryskich i Biblioteka Narodowa, opisy 318, [2]-stronicowego zbiorowego wydania ustawodawstwa konstytucyjnego z 1791 roku opublikowanego przez Piotra Dufoura, zawierającego akty prawne do 28 czerwca 1791 roku.

[6] Anna Grześkowiak-Krwawicz, „O pierwszych przekładach Konstytucji 3 Maja”, Pamiętnik Literacki, CXII, nr 2 (2021), s. 225–234. Podstawowe współczesne opracowanie pierwszych przekładów francuskich, angielskich i niemieckich oraz ich chronologii.

[7] English Short Title Catalogue, rekordy T120590 i N28170 dotyczące pierwszego i drugiego wydania New Constitution of the Government of Poland, Londyn: J. Debrett, 1791.

[8] Karol Estreicher, Bibliografia polska, hasła pod Constitution, Konstitution i Ustawa Rządowa. Estreicher pozostaje podstawowym źródłem dla starszej tradycji bibliograficznej, choć część odnotowanych przez niego wydań i atrybucji wymaga weryfikacji w oparciu o zachowane egzemplarze i późniejsze badania.