Tadeusz Kościuszko i insurekcja kościuszkowska 1794 roku

Insurekcja kościuszkowska 1794 roku była ostatnią próbą ocalenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów przed trzecim rozbiorem, który wymazał ją z politycznej mapy Europy. Powstanie, dowodzone przez Tadeusza Kościuszkę, sławnego już dzięki służbie podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz dowodzeniu w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 roku, rozpoczęło się w Krakowie 24 marca 1794 roku i szybko objęło Warszawę, Litwę oraz część ziem zajętych już w drugim rozbiorze. Trwało niespełna osiem miesięcy, lecz pozostawiło niezwykle bogaty materiał dokumentacyjny obejmujący proklamacje, rozkazy wojskowe, korespondencję rękopiśmienną, gazety, druki ulotne, instrumenty finansowe i broszury polityczne, za pomocą których upadające państwo próbowało odbudować swoją władzę w samym środku wojny.[1][2]

Dla historii książki i rękopisu rok 1794 ma szczególną intensywność. Powstanie było zależne od papieru w stopniu właściwym niemal każdemu XVIII-wiecznemu ruchowi politycznemu. Władzę Kościuszki ogłoszono poprzez drukowany Akt Powstania i jego krakowską przysięgę, kolejne odezwy kierowano do żołnierzy, duchowieństwa, kobiet i obywateli, Uniwersał połaniecki stanowił próbę zmiany sytuacji prawnej chłopów, a rząd powstańczy utworzył oficjalną gazetę, aby rozpowszechniać swoje decyzje w całym kraju. Administracja wojskowa w szybkim tempie wytwarzała księgi korespondencji, rozkazy i rejestry, podczas gdy zagraniczne gazety drukowały relacje z Polski dla czytelników śledzących kryzys z Londynu, Paryża, Berna i innych miast Europy.[3][4]

Zachowane materiały czynią z insurekcji kościuszkowskiej jeden z najbogatszych obszarów kolekcjonerskich późnoosiemnastowiecznych poloników. Drukowana proklamacja może dokumentować akt władzy wydany w czasie, gdy Rzeczpospolita nadal istniała; własnoręczny list wojskowy może należeć do kampanii, której wynik pozostawał nieznany w chwili, gdy atrament wysychał na papierze; współczesna zagraniczna gazeta może pokazywać, jak szybko kryzys polski stał się przedmiotem europejskiej debaty politycznej. Obiekty takie zachowują obraz powstania sprzed czasu, gdy późniejsza pamięć patriotyczna przekształciła Kościuszkę, Racławice i kosynierów w symbole narodowe.

Kościuszko przed 1794 rokiem

Tadeusz Kościuszko przystępował do powstania z reputacją wykraczającą daleko poza granice Polski. Urodzony w 1746 roku w Wielkim Księstwie Litewskim, kształcił się w Szkole Rycerskiej w Warszawie, a następnie kontynuował edukację wojskową we Francji. W 1776 roku udał się do Ameryki Północnej i służył sprawie rewolucyjnej jako inżynier, pracując między innymi przy fortyfikacjach West Point i uczestnicząc w kampanii na południu, zanim w latach osiemdziesiątych XVIII wieku powrócił do Rzeczypospolitej Obojga Narodów.[2]

Służba w Ameryce nadała Kościuszce zarówno tożsamość polityczną, jak i wojskową. Walczył w wojnie uzasadnianej językiem wolności i republikańskich rządów, a jego późniejsza polska kariera rozwijała się w okresie, gdy podobne kwestie obywatelstwa i suwerenności były przedmiotem debaty wewnątrz Rzeczypospolitej. W czasie Sejmu Wielkiego powrócił do czynnej służby w rozbudowanej armii polskiej i odznaczył się w walkach po rosyjskiej inwazji w 1792 roku, której celem było obalenie Konstytucji 3 maja. Jego postawa podczas kampanii, zwłaszcza pod Dubienką, uczyniła go jednym z najbardziej szanowanych dowódców wojskowych związanych z obozem konstytucyjnym.[1][2]

Klęska 1792 roku postawiła go w trudnej sytuacji. Stanisław August przystąpił do konfederacji targowickiej i nakazał armii zaprzestanie oporu, podczas gdy Rosja i Prusy przystąpiły w 1793 roku do drugiego rozbioru. Kościuszko opuścił kraj i związał się z politykami emigracyjnymi, wśród których byli Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki, rozważającymi możliwość zbrojnego oporu. Udał się do rewolucyjnej Francji w poszukiwaniu pomocy, lecz powrócił bez zdecydowanego wsparcia wojskowego, na które liczył.[2]

Pozostała część Rzeczypospolitej była tymczasem systematycznie osłabiana. Nakazano redukcję liczebności jej armii, oficerom groziło zwolnienie ze służby, a rosyjski wpływ na rząd stał się przytłaczający. Kiedy generał Antoni Madaliński odmówił rozwiązania swojej brygady kawalerii i w marcu 1794 roku wyruszył z Ostrołęki w kierunku Krakowa, spisku nie można było już dłużej odkładać. Kościuszko wkroczył do kraju i objął przywództwo nad powstaniem.[1]

Akt powstania w Krakowie

24 marca 1794 roku na krakowskim rynku ogłoszono powstanie. Akt Powstania Obywatelów, Mieszkańców Województwa Krakowskiego ustanawiał polityczne ramy insurekcji i powierzał Kościuszce nadzwyczajną władzę jako Najwyższemu Naczelnikowi Siły Zbrojnej Narodowej. Następnie złożył publiczną przysięgę, która stała się jedną z najważniejszych scen jego politycznej kariery.[2][3]

Akt ma znaczenie jako dokument konstytucyjny, ponieważ Rzeczpospolita nadal formalnie istniała. Kościuszko nie ogłaszał się suwerenem ani nie tworzył nowego państwa. Powstańcy przedstawiali swoje działania jako odzyskanie niepodległości narodowej i integralności terytorialnej spod obcej okupacji oraz porządku politycznego ustanowionego po Targowicy i drugim rozbiorze. Język powstania stanowił więc kontynuację walki konstytucyjnej z lat 1791–1792, jednocześnie powierzając władzę wykonawczą i wojskową tymczasowo dowódcy zdolnemu prowadzić wojnę.[1]

Równie istotna jest jego forma drukowana. AGAD przechowuje egzemplarz Aktu Powstania datowany na 24 marca, wraz z przysięgą Kościuszki, wśród zachowanych dokumentów tego okresu.[3] Egzemplarze takie należą do pierwszych godzin insurekcji i stanowią środek, za pomocą którego akt ogłoszony w Krakowie został przekształcony w tekst mogący krążyć poza rynkiem miejskim. Dla kolekcjonerów różnica pomiędzy późniejszymi XIX-wiecznymi wydaniami proklamacji Kościuszki a współczesnym drukiem z 1794 roku ma znaczenie fundamentalne. Ten drugi jest drukiem urzędowym i ulotnym powstałym w okolicznościach, które sam opisuje.

Druk niemal natychmiast zaczął towarzyszyć powstaniu. Kościuszko wydawał odezwy do wojska, obywateli, duchowieństwa i innych grup, których poparcie było konieczne, podczas gdy pisarze polityczni tworzyli materiały zachęcające do mobilizacji. Do ciekawszych zachowanych druków należy seria Głosy Polaka do Współziomków, wydawana w Krakowie w pierwszych miesiącach powstania i przypisywana przez współczesnych badaczy autorom takim jak Józef Pawlikowski i Jan Sebastian Dembowski. Zachowane egzemplarze pokazują, jak publikacja broszurowa mogła funkcjonować niemal jak seryjne dziennikarstwo polityczne, zanim prasa powstańcza osiągnęła pełniejszy rozwój.[4]

Racławice i narodziny symbolu

Pierwsza większa bitwa rozegrała się pod Racławicami 4 kwietnia. Siły Kościuszki pokonały rosyjski oddział generała Aleksandra Tormasowa, odnosząc zwycięstwo, którego znaczenie polityczne znacznie przewyższało jego wagę strategiczną. Armia rosyjska pozostała potężna i zdolna do dalszej walki, lecz wiadomość o zwycięstwie dowodziła, że powstanie przetrwało pierwsze dni, i nadała ogromny impuls rekrutacji oraz oporowi w innych częściach kraju.[1][2]

Chłopscy ochotnicy uzbrojeni w przekute kosy odegrali widoczną rolę w ataku na rosyjską artylerię. Ich udział stworzył trwały wizerunek kosyniera, a Wojciech Bartosz Głowacki stał się najsłynniejszą postacią spośród nich. Po zwycięstwie Kościuszko przyjął elementy chłopskiego stroju, wzmacniając związek pomiędzy swoim przywództwem a mobilizacją ludności wiejskiej.[1]

Tradycja ikonograficzna rozwinęła się szybko. Aleksander Orłowski, który osobiście znał polityczny świat lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku, stworzył w 1798 roku wczesne przedstawienie bitwy pod Racławicami. Sto lat później monumentalna Panorama Racławicka Jana Styki i Wojciecha Kossaka utrwaliła znacznie bardziej rozbudowany obraz bitwy w polskiej pamięci zbiorowej. Dla kolekcjonerów współczesne i niemal współczesne wydarzeniom ryciny lub rysunki należą do zupełnie innej kategorii historycznej niż późniejsze przedstawienia rocznicowe, nawet jeśli ukazują tę samą słynną scenę.

Racławice zmieniły również materialny język powstania. Kosy, chłopskie stroje, charakterystyczna sukmana Kościuszki i drukowane opisy bitwy stały się symbolami, dzięki którym insurekcję można było natychmiast rozpoznać. XIX-wieczni wydawcy wielokrotnie powracali do tych motywów, dlatego właściwe datowanie ilustracji lub książki ma istotne znaczenie. Materiał powstały w 1794 roku lub bezpośrednio po nim dokumentuje narodziny legendy; późniejsze obiekty dokumentują jej niezwykłe życie pośmiertne.

Warszawa, Wilno i rozprzestrzenianie się powstania

Zwycięstwo pod Racławicami nie otworzyło natychmiast drogi wojskowej do Warszawy, lecz wydarzenia w stolicy wkrótce zmieniły skalę insurekcji. 17 i 18 kwietnia 1794 roku mieszkańcy Warszawy i polskie oddziały wystąpili przeciwko rosyjskiemu garnizonowi. Ciężkie walki uliczne zmusiły Rosjan do opuszczenia miasta, a władzę w stolicy rozpoczęła sprawować Rada Zastępcza Tymczasowa.[1]

Wilno poszło w ślady Warszawy zaledwie kilka dni później. Powstańcy pod dowództwem Jakuba Jasińskiego opanowali miasto w nocy z 22 na 23 kwietnia i utworzyli rewolucyjny rząd na Litwie. Powstanie rozszerzyło się w ten sposób poza pierwotną armię Kościuszki, stając się szerszym ruchem politycznym działającym poprzez odrębne ośrodki wojskowe i administracyjne. Język dawnej Rzeczypospolitej zachowywał znaczenie, ponieważ insurekcja obejmowała zarówno Koronę, jak i Wielkie Księstwo, mimo że terytoria pozostałe po drugim rozbiorze stanowiły jedynie część państwa istniejącego przed 1772 rokiem.[1]

Rozszerzenie powstania wygenerowało ogromną ilość dokumentacji. Rady administracyjne potrzebowały rejestrów uchwał, rozkazów dla komisji lokalnych, korespondencji wojskowej, wykazów zaopatrzenia i nominacji. AGAD przechowuje zachowane protokoły Rady Zastępczej Tymczasowej i Rady Najwyższej Narodowej, a także rozległe akta wojskowe z okresu powstania. Zbiór Militaria z Jabłonny obejmuje kopiariusze, rozkazy i korespondencję warszawskich struktur dowódczych, podczas gdy inne zespoły zachowują fragmenty dokumentacji władz centralnych i kancelarii Kościuszki.[3]

Materiały rękopiśmienne są szczególnie cenne, ponieważ archiwa rządów rewolucyjnych rzadko zachowują się w całości. Rozkazy mogły być redagowane w obozie, przepisywane przez sekretarzy, wpisywane do ksiąg korespondencji i przesyłane podległym dowódcom, pozostawiając kilka dokumentacyjnych form tej samej decyzji. Rozróżnienie własnoręcznego listu od czystopisu sporządzonego przez sekretarza, współczesnego odpisu czy późniejszej transkrypcji ma więc zasadnicze znaczenie. Każdy z nich może mieć wartość historyczną, lecz zajmuje zupełnie inne miejsce w łańcuchu dokumentacyjnym.

Rząd Kościuszki i prasa powstańcza

Władza Kościuszki była rozległa, lecz nie zamierzał on rządzić bezterminowo poprzez osobiste dowództwo wojskowe. 10 maja 1794 roku powołał Radę Najwyższą Narodową jako centralną władzę wykonawczą powstania. Jej podział na wydziały odzwierciedlał konieczność prowadzenia wojny przy jednoczesnym zachowaniu administracji cywilnej, podatków, wymiaru sprawiedliwości, zaopatrzenia i porządku publicznego na terytorium, którego granice nieustannie się zmieniały.[2][3]

Rada wydawała oficjalną Gazetę Rządową, która stała się jednym z głównych środków publikowania dekretów, raportów wojskowych, nominacji i informacji politycznych. Powstanie wytworzyło również szerszą kulturę prasową, obejmującą tytuły wydawane w Warszawie, Krakowie i Wilnie. Obszerne badania Andrzeja Woltanowskiego nad prasą 1794 roku wykazały, jak ważną rolę publikacje te odgrywały w propagandowym i administracyjnym mechanizmie insurekcji.[4]

Materiały te zasługują na uwagę kolekcjonerów, ponieważ XVIII-wieczne gazety często traktuje się jako mniej istotne niż książki i rękopisy, mimo że zachowują informacje, które wówczas nie pojawiły się drukiem nigdzie indziej. Poszczególne numery mogą zawierać relacje z bitew, proklamacje, oficjalną korespondencję i komunikaty wydane zaledwie kilka dni po opisywanych wydarzeniach. Szczególnie ważne są dłuższe ciągi numerów, ponieważ rozwój powstania można śledzić niemal tydzień po tygodniu poprzez zmieniającą się terminologię, wiadomości wojskowe i priorytety władz.

Fizyczna nietrwałość gazet i druków ulotnych wpływa również na ich stopień zachowania. Wielkie kolekcje instytucjonalne zawierają materiały rzadko pojawiające się na rynku, podczas gdy pojedyncze numery lub oddzielone proklamacje mogą pozostawać nierozpoznane w mieszanych zbiorach druków XVIII-wiecznych. Proweniencja bywa szczególnie cenna: grupa broszur politycznych lub gazet zgromadzonych w 1794 roku może ujawniać zainteresowania współczesnego czytelnika i zachowywać związki pomiędzy tekstami, które znikają, gdy poszczególne tytuły katalogowane są oddzielnie.

Uniwersał połaniecki

Najważniejszym dokumentem społecznym wydanym podczas powstania był Uniwersał połaniecki z 7 maja 1794 roku, formalnie zatytułowany Uniwersał urządzający powinności gruntowe włościan i zapewniający dla nich skuteczną opiekę rządową, bezpieczeństwo własności i sprawiedliwość w komisjach porządkowych. Kościuszko wydał go z obozu pod Połańcem, próbując rozszerzyć udział chłopów w walce narodowej.[5]

Uniwersał rozwijał zasadę wprowadzoną w artykule IV Konstytucji 3 maja, który oddawał chłopów pod opiekę prawa krajowego. Ograniczał niektóre powinności pańszczyźniane na czas powstania, chronił chłopów przed arbitralnym usuwaniem z gospodarstw, określał warunki, na jakich mogli opuszczać dobra, oraz ustanawiał urzędników, do których obowiązków należało rozpatrywanie sporów pomiędzy chłopami a właścicielami ziemskimi. Nie znosił pańszczyzny ani nie przeprowadzał redystrybucji ziemi, a jego wdrażanie spotykało się ze znacznym oporem właścicieli, lecz stanowił istotne rozszerzenie władzy państwowej na stosunki wcześniej zdominowane przez jurysdykcję dworską.[5]

Jego znaczenie staje się szczególnie wyraźne, gdy traktuje się go jako drukowany obiekt polityczny. Rząd powstańczy musiał doprowadzić prawo do komisji lokalnych, właścicieli dóbr i ludności wiejskiej na terytorium, gdzie władza była przedmiotem walki zbrojnej. Egzemplarze Uniwersału należały więc do funkcjonującej administracji powstania, a nie do późniejszego upamiętnienia historycznego. Zachowany współczesny afisz lub druk urzędowy stanowi bezpośrednie świadectwo próby komunikowania reformy społecznej w warunkach wojny.

Kwestia chłopska stała się nierozerwalnie związana z późniejszą reputacją Kościuszki. XIX-wieczne ruchy polityczne wielokrotnie powracały do Racławic i Połańca w debatach nad związkiem walki o niepodległość z sytuacją ludności wiejskiej. Późniejsze wydania Uniwersału, publikacje rocznicowe i popularne biografie można więc badać jako świadectwa zmieniających się interpretacji 1794 roku, podczas gdy pierwotny druk należy do samego eksperymentu politycznego.

Szczekociny i obrona Warszawy

Sytuacja militarna powstania szybko się pogorszyła, gdy Prusy otwarcie przystąpiły do walk. 6 czerwca 1794 roku Kościuszko starł się pod Szczekocinami z połączonymi siłami rosyjskimi i pruskimi, ponosząc poważną klęskę. Bitwa zniweczyła impet uzyskany pod Racławicami i wystawiła państwo powstańcze na nacisk z kilku kierunków.[1]

Kościuszko wycofał się w stronę Warszawy, gdzie zorganizował rozbudowany system umocnień wokół stolicy. Wojska rosyjskie i pruskie podeszły pod miasto latem, lecz ufortyfikowana Warszawa stawiła opór. Po tygodniach bezskutecznych działań armie oblężnicze wycofały się, do czego przyczynił się również wybuch powstania w Wielkopolsce, zagrażający pruskim liniom komunikacyjnym.[1]

Obrona Warszawy pozostawiła część najciekawszych rękopisów wojskowych tego okresu. Rozkazy krążyły pomiędzy Kościuszką, generałami, komendanturą miasta i komisjami administracyjnymi odpowiedzialnymi za zaopatrzenie i fortyfikacje. Zachowane w AGAD akta obejmują księgi wychodzących rozkazów warszawskich struktur dowódczych, korespondencję dotyczącą Najwyższego Naczelnika oraz obszerną dokumentację administracji wojskowej.[3]

Materiały te pokazują, dlaczego właściwa identyfikacja rękopisu ma znaczenie. Krótka notatka wojskowa może dotyczyć jedynie ruchów oddziałów, amunicji czy przekazania dokumentów, lecz data i adresat mogą umieścić ją w konkretnym momencie operacyjnym podczas oblężenia. Na rynku autografów listy Kościuszki naturalnie przyciągają największą uwagę, jednak dokumenty takich postaci jak Józef Zajączek, Jan Henryk Dąbrowski, Stanisław Fiszer, Jakub Jasiński czy inni dowódcy powstańczy mogą zachowywać szczegółowe świadectwa kampanii, które trudniej odtworzyć z ceremonialnych proklamacji.

Powstanie jako międzynarodowe wydarzenie prasowe

Europa uważnie śledziła kryzys polski. Francja znajdowała się w samym środku własnej rewolucji, Rosja i Prusy należały do głównych mocarstw europejskich, a Kościuszko był już znany na arenie międzynarodowej dzięki swojej służbie w Ameryce. Relacje z Polski pojawiały się więc daleko poza prasą Rzeczypospolitej.

Biblioteka Narodowa zwróciła uwagę na zachowaną grupę numerów berneńskiego francuskojęzycznego pisma Nouvelles politiques z 1794 roku, powszechnie znanego jako Gazette de Berne. Relacje zawierają informacje wojskowe i dyplomatyczne dotyczące powstania, w tym opisy bitew, rozmieszczenia wojsk, wyposażenia i przebiegu kampanii. Gazety takie są cenne, ponieważ pokazują, co europejscy czytelnicy mogli wiedzieć o insurekcji jeszcze w czasie jej trwania.[7]

Prasa brytyjska i francuska również przekazywała wiadomości o Kościuszce, często za pośrednictwem korespondencji dyplomatycznej lub relacji przedrukowywanych z gazet kontynentalnych. Powstały materiał jest bardzo zróżnicowany pod względem wiarygodności, lecz sama ta różnorodność ma wartość historyczną. Relacja drukowana w Szwajcarii czy Londynie mogła opierać się na informacjach przechodzących przez kilka pośrednich źródeł, a plotki mogły pojawiać się obok zaskakująco precyzyjnych wiadomości wojskowych.

Dla kolekcjonerów poloników zagraniczne relacje prasowe stanowią ważny obszar właśnie dlatego, że często pozostają niedoceniane. Publikacja nie musi mieć polskiego adresu wydawniczego ani polskojęzycznego tytułu, aby posiadać istotne znaczenie dla historii Polski. Relacje o Racławicach, powstaniu warszawskim, Maciejowicach czy rzezi Pragi w zagranicznych gazetach dokumentują międzynarodowy odbiór ostatniego kryzysu Rzeczypospolitej i niekiedy mogą być znacznie rzadsze w polskich zbiorach instytucjonalnych niż bardziej oczywiste publikacje krajowe.

Maciejowice, Praga i upadek powstania

Jesienią sytuacja militarna powstańców stawała się coraz trudniejsza. Wojska rosyjskie nacierały z kilku kierunków, a utrata Wilna osłabiła północny teatr działań. Kościuszko próbował zapobiec połączeniu rosyjskich korpusów i ruszył przeciwko generałowi Iwanowi Fersenowi pod Maciejowice.[1]

Bitwa 10 października zakończyła się zdecydowaną klęską Polaków. Kościuszko został ciężko ranny i wzięty do niewoli wraz z tysiącami żołnierzy. Ostatecznie przewieziono go do Petersburga wraz z bliskimi współpracownikami, między innymi Julianem Ursynem Niemcewiczem i Stanisławem Fiszerem. Tomasz Wawrzecki zastąpił go na stanowisku Najwyższego Naczelnika, lecz powstanie utraciło człowieka, wokół którego skupiała się jego władza wojskowa i polityczna.[2]

Wojska rosyjskie pod dowództwem Aleksandra Suworowa ruszyły następnie na Warszawę. 4 listopada zdobyły szturmem Pragę, wschodnie przedmieście stolicy, a podczas walk i późniejszej przemocy zginęła znaczna liczba żołnierzy i ludności cywilnej. Warszawa skapitulowała, a pozostałe oddziały powstańcze poddały się pod Radoszycami 18 listopada.[2]

Klęska stworzyła kolejną falę dokumentacji. Rosyjskie relacje wojskowe, polskie wspomnienia, zagraniczne doniesienia prasowe i korespondencja opisywały Maciejowice i Pragę z różnych perspektyw. Dla badacza rynku antykwarycznego jest to obszar, w którym proweniencja i chronologia mogą mieć większe znaczenie niż autorytet późniejszego opracowania historycznego. List napisany kilka dni po wydarzeniach na Pradze może zawierać nieporozumienia lub pogłoski, lecz właśnie dlatego dokumentuje informacje dostępne współczesnym, zanim późniejsze narracje przybrały ustaloną formę.

Kolekcjonowanie Kościuszki

Kościuszko zajmuje wyjątkową pozycję na rynku autografów, ponieważ jego znaczenie przekracza granice narodowe. Dokument z nim związany może należeć jednocześnie do historii Polski, historii rewolucji amerykańskiej, XVIII-wiecznej republikańskiej kultury politycznej oraz europejskiej historii rozbiorów. Jego autografy przyciągają więc zainteresowanie wykraczające poza zwykły rynek polskich rękopisów historycznych.

O znaczeniu decyduje kontekst. Rutynowy późny list Kościuszki z okresu emigracji należy do zupełnie innej kategorii niż rozkaz wydany podczas kampanii 1794 roku, podobnie jak wczesny dokument inżynieryjny z okresu amerykańskiego stanowi jeszcze inną klasę materiału. Data, adresat i miejsce mogą całkowicie zmienić znaczenie pozornie krótkiego listu, jeśli łączą go z udokumentowaną operacją wojskową, negocjacją polityczną lub znanym korespondentem.

Ta sama zasada dotyczy druków. Późniejsze XIX-wieczne biografie i wydania rocznicowe są liczne w porównaniu z oryginalnymi proklamacjami, gazetami i broszurami z 1794 roku. Kolekcjoner zainteresowany dokumentacyjną historią powstania powinien odróżniać materiały wytworzone przez administrację powstańczą od retrospektywnych publikacji patriotycznych. Wczesne wydania zagraniczne i relacje prasowe również mogą mieć znaczenie, zwłaszcza gdy dokumentują międzynarodowy obieg reputacji Kościuszki.

Na szczególną uwagę zasługują egzemplarze asocjacyjne. Broszura z 1794 roku o proweniencji związanej z posłem, oficerem, urzędnikiem państwowym lub znanym uczestnikiem wydarzeń może stać się źródłem wiedzy o tym, jak informacje polityczne były odbierane i przechowywane. Współczesne klocki introligatorskie zawierające kilka broszur powstańczych mogą być szczególnie interesujące, ponieważ ich pierwotny właściciel stworzył dokumentacyjne dossier kryzysu, zamiast nabyć pojedynczy tytuł.

Trzeci rozbiór i dalsze losy programu Kościuszki

Klęska powstania usunęła ostatnią przeszkodę na drodze do całkowitego rozbioru Rzeczypospolitej. W 1795 roku Rosja, Prusy i Austria podzieliły pozostałe terytorium, Stanisław August abdykował, a państwo polsko-litewskie przestało istnieć. Trzeci rozbiór nadał wydarzeniom 1794 roku ostateczność, której uczestnicy wydarzeń w Krakowie nie mogli przewidzieć w chwili drukowania pierwszych proklamacji.[1]

Kościuszko przeżył państwo, którego niepodległości próbował bronić. Zwolniony z rosyjskiej niewoli w 1796 roku, ponownie udał się do Stanów Zjednoczonych, a później osiadł w Europie. Pozostawał sceptyczny wobec układów politycznych przywracających jedynie fragmenty dawnej Rzeczypospolitej i chociaż Legiony Polskie oraz zwycięstwa Napoleona doprowadziły później do powstania Księstwa Warszawskiego, Kościuszko nigdy nie stał się częścią napoleońskiego systemu politycznego.[2]

Jego idee polityczne przetrwały jednak poprzez współpracowników i teksty. Broszura Czy Polacy wybić się mogą na niepodległość?, wydana w Paryżu w 1800 roku i napisana przez Józefa Pawlikowskiego w ścisłym związku ze środowiskiem Kościuszki, dowodziła, że niepodległość zależy ostatecznie od wewnętrznej siły narodu i szerokiej mobilizacji społeczeństwa, a nie wyłącznie od pomocy obcych armii. Przez wiele lat autorstwo błędnie przypisywano samemu Kościuszce, co przypomina, jak silnie późniejsze piśmiennictwo polityczne mogło zostać związane z jego autorytetem.[8]

Ta historia bibliograficzna jest pouczająca. Atrybucja, anonimowość publikacji i okoliczności polityczne mogą zasadniczo zmienić interpretację rzadkiej książki. Broszura pozostaje ważna ze względu na związek ze środowiskiem politycznym Kościuszki nawet po obaleniu tradycyjnej atrybucji. Podobnej ostrożności wymaga cała literatura powstania, w której anonimowe i pseudonimowe druki były częste, a późniejsza bibliografia patriotyczna niekiedy przekształcała hipotetyczne autorstwo w pozornie ustalony fakt.

Kościuszko w książkach, grafice i pamięci

Klęska powstania raczej wzmocniła, niż osłabiła pośmiertną reputację Kościuszki. Racławice stały się jednym z centralnych wydarzeń XIX-wiecznej pamięci historycznej, a postać chłopskiego kosyniera nabierała znaczeń politycznych zmieniających się wraz z debatami nad uwłaszczeniem, niepodległością narodową i reformą społeczną. Uniwersał połaniecki mógł być przywoływany przez późniejsze ruchy chłopskie jako dowód, że walka o niepodległość i poprawa sytuacji ludności wiejskiej należały do tej samej tradycji historycznej.[5]

Książki odegrały w tym procesie ogromną rolę. Zbiory pism Kościuszki, wspomnienia z powstania, historie wojskowe i publikacje rocznicowe ukazywały się przez cały XIX i początek XX wieku. Wydawcy gromadzili materiały rozproszone w archiwach i kolekcjach prywatnych, niekiedy zachowując teksty, których oryginalne rękopisy stały się później trudne do odnalezienia. Monumentalne wydawnictwo źródłowe Akty Powstania Kościuszki pozostaje niezastąpione właśnie dlatego, że zebrało ogromną ilość korespondencji i dokumentacji administracyjnej insurekcji.[6]

Równolegle z dokumentacją tekstową rozwijały się materiały wizualne. Portrety graficzne Kościuszki krążyły w obiegu międzynarodowym, a sceny jego przysięgi, Racławic i niewoli były wielokrotnie reprodukowane. Dla kolekcjonerów znaczenie ma zarówno datowanie, jak i genealogia ikonograficzna. XVIII-wieczna rycina wydana za jego życia dokumentuje współczesną sławę; późniejsza romantyczna litografia dokumentuje przemianę człowieka w bohatera narodowego.

Rynek obejmuje więc kilka różnych wizerunków Kościuszki: amerykańskiego inżyniera wojskowego, generała wojny 1792 roku, Najwyższego Naczelnika z 1794 roku, emigranta politycznego i XIX-wieczny symbol narodowy. Najważniejsze obiekty to te, których data, proweniencja lub treść mogą zostać ściśle powiązane z jednym z tych etapów historycznych, zamiast opierać swoje znaczenie wyłącznie na sławie nazwiska.

Dlaczego insurekcja kościuszkowska ma znaczenie

Insurekcja kościuszkowska była ostatnim politycznym i militarnym eksperymentem Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Stanowiła próbę odzyskania suwerenności po Targowicy i drugim rozbiorze, a zarazem poszerzenia społecznej podstawy ruchu niepodległościowego. Rząd Kościuszki odziedziczył język konstytucyjny 3 maja, czerpał z idei republikańskich ukształtowanych częściowo przez jego amerykańskie doświadczenia i stanął przed praktyczną koniecznością mobilizacji chłopów, mieszczan i pozostałości regularnej armii przeciw kilku znacznie potężniejszym sąsiednim mocarstwom.[1][5]

Dokumentacja powstania ukazuje Rzeczpospolitą w chwili jej znikania. Akt Powstania ogłaszał opór, gdy państwo polsko-litewskie formalnie jeszcze istniało; Uniwersał połaniecki podejmował próbę reformy społecznej w warunkach wojennych; wojskowe księgi korespondencji dokumentują dowódców próbujących przemieszczać ludzi i zaopatrzenie przez rozpadające się granice; gazety przekazywały dekrety rządowe czytelnikom, którzy nie wiedzieli, czy za miesiąc Warszawa pozostanie wolna. Po listopadzie 1794 roku stały się one dokumentami pokonanej rewolucji, a po trzecim rozbiorze dokumentami nieistniejącego państwa.

Ta przemiana nadaje oryginalnym materiałom z 1794 roku znaczną część ich historycznej siły. Późniejsze pokolenia mogły upamiętniać Kościuszkę, odtwarzać Racławice i wielokrotnie drukować jego przemówienia, lecz nie mogły odtworzyć okoliczności, w których powstały oryginały. Proklamacja wydrukowana w Krakowie w marcu, urzędowy rozkaz napisany pod Warszawą w sierpniu czy zagraniczna gazeta donosząca o Maciejowicach w październiku należą bezpośrednio do politycznego ciągu wydarzeń, który zakończył dzieje Rzeczypospolitej.

Dla kolekcji antykwarycznej poświęconej historii Polski insurekcja kościuszkowska oferuje więc znacznie więcej niż patriotyczną ikonografię. Jej książki i rękopisy dokumentują, jak państwo znajdujące się w skrajnym kryzysie próbowało dowodzić armiami, przeprowadzać reformy społeczne, komunikować się ze swoją ludnością i tłumaczyć swoje działania Europie. Zachowanie tych obiektów sprawia, że rok 1794 jest jednym z najwyraźniejszych przykładów tego, jak rzadkie książki, druki ulotne i rękopisy mogą odtwarzać historię na poziomie, na którym była ona rzeczywiście przeżywana.

Zobacz naszą aktualną kolekcję ważnych polskich rzadkich książek i rękopisów tutaj.

Bibliografia

[1] Bartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794 (Warszawa: Ancher, 1994). Szczegółowe współczesne opracowanie przygotowań, działań wojennych i rozwoju politycznego insurekcji.

[2] Muzeum Historii Polski, Tadeusz Kościuszko: człowiek idei, zwłaszcza części poświęcone Kościuszce jako Najwyższemu Naczelnikowi, genezie powstania, Racławicom, Radzie Najwyższej Narodowej, Maciejowicom i rosyjskiej niewoli.

[3] Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zbiory dotyczące insurekcji kościuszkowskiej, w tym drukowany Akt Powstania z 24 marca 1794 roku, akta Rady Zastępczej Tymczasowej i Rady Najwyższej Narodowej oraz zbiór Militaria z Jabłonny, zawierający rozkazy, kopiariusze i korespondencję wojskową.

[4] Andrzej Woltanowski, Prasa i pisma periodyczne powstania kościuszkowskiego (Białystok: Dział Wydawnictw Filii Uniwersytetu Warszawskiego, 1984), wraz z jego badaniami nad propagandą i działalnością wydawniczą insurekcji; zob. także zachowane Głosy Polaka do Współziomków, drukowane w Krakowie w 1794 roku przez Jana Antoniego Maya i Antoniego Ignacego Grebla.

[5] Muzeum Historii Polski, „Tadeusz Kościuszko ogłosił ‘Uniwersał połaniecki’”, na temat wydania, postanowień i realizacji Uniwersału połanieckiego z 7 maja 1794 roku.

[6] Akty Powstania Kościuszki, t. I–III, red. Szymon Askenazy, Wacław Dzwonkowski, Emil Kipa, Roch Morcinek i inni (Kraków–Wrocław, 1918–1955), zwłaszcza t. III, Korespondencja Najwyższego Naczelnika. Protokóły patentów. Akces do Powstania Narodowego. Wydawnictwo pozostaje jednym z najważniejszych opublikowanych zbiorów materiałów źródłowych z 1794 roku.

[7] Biblioteka Narodowa, „Szwajcarskie czasopismo z 1794 roku o insurekcji kościuszkowskiej”, dotyczące zachowanych numerów berneńskiego Nouvelles politiques oraz zawartych w nich relacji o kampaniach, wyposażeniu i dyplomacji powstania.

[8] Biblioteka Narodowa, „Czy Polacy wybić się mogą na niepodległość?”, na temat paryskiej broszury Józefa Pawlikowskiego z 1800 roku, jej wieloletniego przypisywania Kościuszce oraz związku z ideami politycznymi jego środowiska.