Polska na kongresie wiedeńskim, 1814–1815

Kiedy jesienią 1814 roku zwycięskie mocarstwa zebrały się w Wiedniu, przyszłość Polski stała się jednym z najtrudniejszych problemów stojących przed kongresem. Księstwo Warszawskie zostało utworzone przez Napoleona zaledwie siedem lat wcześniej, powiększone po wojnie polsko-austriackiej 1809 roku, a następnie zajęte przez wojska rosyjskie po katastrofalnej kampanii 1812 roku. Klęska Napoleona usunęła mocarstwo, które podtrzymywało istnienie Księstwa, lecz nie rozstrzygnęła, co powinno je zastąpić. Terytorium to zamieszkiwały miliony ludzi, posiadało ono funkcjonującą polską administrację i armię oraz leżało bezpośrednio na styku strategicznych interesów Rosji, Prus i Austrii.[1]

Przez kilka miesięcy kwestia polska zagrażała jedności koalicji, która pokonała Napoleona. Aleksander I chciał przejąć większość Księstwa Warszawskiego i utworzyć z niej Królestwo Polskie połączone unią personalną z koroną rosyjską. Prusy popierały Rosję, jednocześnie domagając się rekompensaty w postaci aneksji Saksonii. Austria i Wielka Brytania obawiały się wynikającego z tego wzrostu potęgi rosyjskiej i pruskiej, natomiast Talleyrand dostrzegł możliwość ponownego wprowadzenia pokonanej Francji do centrum europejskiej dyplomacji. W styczniu 1815 roku spór stał się na tyle poważny, że Wielka Brytania, Austria i Francja zawarły tajny sojusz obronny.[2]

Ostateczny układ wiedeński ponownie podzielił ziemie Księstwa, lecz zachował jednocześnie niektóre formy polskiego życia politycznego stworzone w epoce napoleońskiej. Większość jego terytorium stała się Królestwem Polskim pod panowaniem Aleksandra I. Poznań wraz z zachodnimi okręgami przypadł Prusom jako Wielkie Księstwo Poznańskie, natomiast Kraków stał się Wolnym Miastem pod protekcją Rosji, Austrii i Prus. Porządek ustanowiony w 1815 roku kształtował polskie życie polityczne aż do powstania listopadowego i przez cały XIX wiek pozostawał fundamentalny dla geografii sprawy polskiej.[1]

Polska po Napoleonie

Na początku 1813 roku sytuacja militarna Księstwa Warszawskiego stała się rozpaczliwa. Odwrót Napoleona z Rosji sprowadził rosyjskie armie na zachód, a Warszawa została zajęta w lutym. Książę Józef Poniatowski kontynuował walkę u boku Napoleona wraz z pozostałymi siłami polskimi i zginął pod Lipskiem w październiku 1813 roku, krótko po mianowaniu go przez Napoleona marszałkiem Francji. Instytucje polityczne Księstwa przetrwały pod rosyjską okupacją jedynie w formie prowizorycznej.

Pierwsza abdykacja Napoleona w kwietniu 1814 roku usunęła realną możliwość zachowania Księstwa w dotychczasowej postaci. Uwaga polskich środowisk politycznych coraz silniej kierowała się więc ku Aleksandrowi I. Z perspektywy czasu może wydawać się to zaskakujące, lecz wówczas nie było pozbawione podstaw. Aleksander pielęgnował opinię monarchy otwartego na idee konstytucyjne, a jego długoletnie związki z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim pozwalały żywić nadzieję, że rosyjską przewagę można będzie pogodzić z odbudową Królestwa Polskiego posiadającego własne instytucje.[1]

Plany Aleksandra były ambitne. Chciał przejąć większą część dawnego Księstwa Warszawskiego i rządzić nią jako król Polski. Nowe państwo miało pozostać związane z Rosją poprzez osobę monarchy, zachowując jednocześnie odrębną administrację, a z czasem również konstytucję. Plan oferował Polakom możliwość dalszego istnienia rozpoznawalnego organizmu politycznego, lecz oznaczał również przesunięcie rosyjskiej potęgi znacznie dalej na zachód, w głąb Europy Środkowej.[3] Dla Austrii i Wielkiej Brytanii tego strategicznego skutku nie sposób było zignorować.

Kwestia polsko-saska

Przyszłość Polski stała się nierozłącznie związana z przyszłością Saksonii. Fryderyk August I Saski pozostał wierny Napoleonowi, a od utworzenia Księstwa Warszawskiego w 1807 roku był również jego władcą. Prusy argumentowały, że jego postawa usprawiedliwia aneksję Saksonii, i domagały się niemal całego królestwa jako rekompensaty za zaakceptowanie rosyjskiej przewagi w Polsce.

Rozwiązanie odpowiadało Aleksandrowi. Rosja otrzymałaby większą część Księstwa Warszawskiego, podczas gdy Prusy zostałyby wzmocnione w Niemczech kosztem Saksonii. Bliskie osobiste stosunki Fryderyka Wilhelma III z rosyjskim cesarzem pomagały utrzymywać współpracę obu mocarstw podczas negocjacji.[2]

Austria patrzyła na ten plan z poważnym niepokojem. Znaczne rozszerzenie rosyjskich wpływów w Polsce przesuwałoby władzę Aleksandra głębiej w Europę Środkową, natomiast wchłonięcie Saksonii wzmacniałoby Prusy bezpośrednio na północ od monarchii Habsburgów. Wielka Brytania, reprezentowana przede wszystkim przez ministra spraw zagranicznych lorda Castlereagha, również sprzeciwiała się rozwiązaniu, które dawałoby Rosji i Prusom tak rozległe zdobycze i naruszało równowagę europejską, którą kongres miał właśnie ustanowić.[2]

Spór stawał się coraz ostrzejszy w ostatnich miesiącach 1814 roku. Aleksander posiadał już znaczącą przewagę, ponieważ wojska rosyjskie faktycznie okupowały większość Księstwa Warszawskiego. Negocjacje terytorialne odbywały się więc wobec istniejącej rzeczywistości militarnej. Austria i Wielka Brytania mogły dyplomatycznie kwestionować rosyjskie roszczenia, lecz usunięcie Aleksandra z ziem polskich mogło wymagać rozpoczęcia kolejnej wojny.[3]

W tej sytuacji swoją szansę dostrzegła Francja. Talleyrand przybył do Wiednia jako przedstawiciel państwa pokonanego zaledwie kilka miesięcy wcześniej, lecz spory między zwycięzcami pozwoliły mu przedstawiać Francję Burbonów jako obrońcę zasady legitymizmu i europejskiej równowagi. Jego sprzeciw wobec likwidacji Saksonii zbliżył Francję do Austrii i Wielkiej Brytanii, osłabiając dyplomatyczną izolację nałożoną na nią po klęsce Napoleona.[4] Spór o Polskę i Saksonię stał się najpoważniejszym kryzysem całego kongresu.

Europa zbliża się do kolejnej wojny

Do grudnia 1814 roku coraz bardziej wrogiej dyplomacji zaczęły towarzyszyć przygotowania wojskowe. Prusy przejęły od Rosjan administrację Saksonii, podczas gdy Austria stawała się coraz bardziej zdecydowana, by nie dopuścić do całkowitego włączenia tego królestwa do Prus. Mocarstwa, które jeszcze kilka miesięcy wcześniej wspólnie maszerowały przeciwko Napoleonowi, zaczęły rozważać możliwość wojny między sobą.[2]

3 stycznia 1815 roku Wielka Brytania, Austria i Francja podpisały tajny traktat obronny. Porozumienie było wymierzone przeciwko możliwości rosyjskiej lub pruskiej agresji i przewidywało wystawienie znacznych sił wojskowych w razie wybuchu konfliktu. Jego znaczenie wykraczało jednak poza praktyczne postanowienia militarne. Francja, pokonane mocarstwo 1814 roku, weszła w sojusz z dwoma członkami koalicji, która dopiero co ją zwyciężyła, ponieważ konflikt polsko-saski tak głęboko podzielił zwycięzców.[2][4]

Kryzys ostatecznie wygaszono poprzez kompromis. Aleksander zaakceptował, że Rosja nie otrzyma całego Księstwa Warszawskiego, natomiast Prusy zrezygnowały z planu całkowitego wchłonięcia Saksonii. Król saski zachował okrojone państwo, a Prusy otrzymały znaczną część terytorium saskiego oraz istotne zdobycze w innych częściach Niemiec. Można było teraz ostatecznie uregulować sprawę polską.

Królestwo Polskie

Najważniejsze rozstrzygnięcie dla Polski znalazło się w porozumieniach włączonych do Aktu Końcowego kongresu wiedeńskiego, podpisanego 9 czerwca 1815 roku. Większość Księstwa Warszawskiego została połączona z Imperium Rosyjskim na zasadach odrębnego porządku ustrojowego. Aleksander dołączył tytuł króla Polski do swoich tytułów cesarskich, a terytorium stało się Królestwem Polskim.[5]

Język układu miał istotne znaczenie. Królestwo miało posiadać odrębną administrację, a Aleksander zastrzegł sobie prawo nadania mu takiego wewnętrznego rozwoju politycznego, jaki uzna za odpowiedni. Kongres deklarował również szerzej, że polscy poddani Rosji, Austrii i Prus mają otrzymać reprezentację oraz instytucje narodowe stosownie do takich warunków politycznych, jakie poszczególne rządy uznają za właściwe.[5]

W samym Królestwie Aleksander poszedł znacznie dalej. Konstytucja z 1815 roku ustanowiła polski rząd, dwuizbowy Sejm, sądownictwo i armię. Język polski pozostał językiem administracji. Królestwo posiadało własny skarb i znaczną autonomię instytucjonalną, dzieląc jednocześnie monarchę z Rosją.

Wiele z tych struktur wyrastało bezpośrednio z doświadczeń Księstwa Warszawskiego. System terytorialny i polityczny stworzony przez Napoleona zniknął, lecz doświadczenie polskiej administracji rozwijanej od 1807 roku przetrwało w nowym Królestwie. Dla pokolenia, które rządziło Księstwem i walczyło w jego armii, rok 1815 oznaczał kolejną przebudowę polskiego życia politycznego, a nie powrót do sytuacji po III rozbiorze w 1795 roku.

Poznań i układ pruski

Rosja nie otrzymała całego Księstwa. Zachodnie ziemie z Poznaniem jako najważniejszym ośrodkiem przypadły Fryderykowi Wilhelmowi III Pruskiemu i zostały zorganizowane jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Akt Końcowy precyzyjnie wyznaczał jego granice, a Prusy przedstawiały nową prowincję jako posiadającą odrębny polski charakter w ramach monarchii.[5]

Sama nazwa miała znaczenie polityczne. Księstwo Napoleona przywróciło w 1807 roku polską administrację w Poznaniu; Wiedeń ponownie podporządkowywał ten region Prusom, a jednocześnie uznawał jego polską tożsamość poprzez nazwę „Wielkie Księstwo Poznańskie”.

Rzeczywisty zakres polskiej odrębności pod panowaniem pruskim miał stać się odrębnym i coraz bardziej spornym problemem. Układ kongresowy sprawił jednak, że dawne ziemie Księstwa znalazły się w systemach politycznych, w których dalszego istnienia polskiej narodowości nie można było po prostu zignorować.

Wolne Miasto Kraków

Kraków otrzymał najbardziej charakterystyczne rozwiązanie ze wszystkich. Dawna stolica Polski wraz z otaczającym ją terytorium została ogłoszona „wolnym, niepodległym i ściśle neutralnym miastem” pod protekcją Austrii, Prus i Rosji.[6]

Wolne Miasto otrzymało własną konstytucję, Senat i zgromadzenie przedstawicielskie. Język polski miał być językiem administracji i sądownictwa, a Uniwersytet Jagielloński zachowywał ważne miejsce w nowym porządku politycznym. Powstała w ten sposób niewielka polska republika otoczona przez trzy mocarstwa odpowiedzialne za rozbiory.[6]

Jej niezależność od początku ograniczało właśnie to położenie. Rosja, Austria i Prusy posiadały szerokie możliwości nadzoru i wielokrotnie ingerowały w sprawy Krakowa. Mimo to od 1815 roku aż do austriackiej aneksji w 1846 miasto stanowiło kolejną zachowaną formę polskiego życia politycznego i intelektualnego poza bezpośrednim wcieleniem do jednego z mocarstw rozbiorowych.

Układ oddzielał również Kraków od Królestwa rządzonego przez Aleksandra. Miasto, które po zwycięskiej kampanii Poniatowskiego w 1809 roku zostało włączone do Księstwa Warszawskiego, od 1815 roku podążało inną drogą polityczną niż Warszawa.

Szczegółową historię napoleońskiego Wolnego Miasta Gdańska i okoliczności jego utworzenia można przeczytać tutaj.

Co Wiedeń oznaczał dla Polski

Kongres wiedeński nie odbudował Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a ziemie utracone podczas rozbiorów nadal pozostawały podzielone pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię. Litwa, Wołyń i inne wschodnie obszary dawnej Rzeczypospolitej, wcześniej bezpośrednio wcielone do Rosji, nie zostały połączone z nowym Królestwem Polskim Aleksandra. Galicja pozostała pod panowaniem austriackim, natomiast znaczne terytoria zachodnie wróciły pod władzę Prus.[1]

Rozwiązanie z 1815 roku różniło się jednak zasadniczo od całkowitego zniknięcia polskiej państwowości w 1795 roku. Warszawa pozostała stolicą polskiego Królestwa posiadającego konstytucję, parlament i armię. Poznań stał się ośrodkiem polskiego Wielkiego Księstwa w ramach Prus, a Kraków konstytucyjnie odrębną republiką. Instytucje stworzone w epoce napoleońskiej zmieniły warunki, na jakich można było odtąd rozstrzygać sprawę polską.

Znaczenie Wiednia polegało również na oczekiwaniach, jakie stworzył. Konstytucyjne Królestwo Aleksandra obiecywało określone prawa i instytucje polityczne. Gdy cenzura zaczęła się nasilać, życie parlamentarne ograniczano, a rosyjskie władze coraz wyraźniej odchodziły od polskiej interpretacji konstytucji, opozycja mogła odwoływać się do zobowiązań wynikających z samego układu 1815 roku. Konflikt konstytucyjny rozwijający się przez następne piętnaście lat prowadził bezpośrednio ku powstaniu listopadowemu 1830–1831.

Kongres wiedeński rozpoczął więc nową fazę historii Polski, zamiast ostatecznie rozwiązać sprawę polską. Księstwo Warszawskie Napoleona zniknęło, lecz przetrwała idea, że ziemie polskie powinny posiadać własne, odrębne instytucje. Kompromis zawarty w Wiedniu stworzył ramy polityczne, w których całe pokolenie miało doświadczyć polskiego rządu, wejść w konflikt z rosyjską władzą i ostatecznie sięgnąć po broń w listopadzie 1830 roku.

Dla dziewiętnastowiecznej Polski droga od Napoleona do Wielkiej Emigracji prowadziła bezpośrednio przez Wiedeń.

Bibliografia

[1] Bogusław Dybaś, red., Die polnische Frage und der Wiener Kongress 1814–1815 (Wiedeń: Austrian Academy of Sciences Press, 2021), szczególnie Jarosław Czubaty, „Die Situation der polnischen Gebiete während des Wiener Kongresses” oraz Karin Schneider, „Die polnische Frage am Wiener Kongress”. Ważny współczesny zbiór studiów poświęcony bezpośrednio Polsce i kongresowi wiedeńskiemu.

[2] Enno E. Kraehe, Metternich's German Policy, Volume II: The Congress of Vienna, 1814–1815 (Princeton: Princeton University Press, 1983), szczególnie rozdziały dotyczące konfrontacji z Rosją i kryzysu saskiego.

[3] Reinhard Stauber, „Polen und die Arbeit der ‘Statistischen Kommission’ auf dem Wiener Kongress”, w: Bogusław Dybaś, red., Die polnische Frage und der Wiener Kongress 1814–1815, s. 61–72. Stauber analizuje żądania Aleksandra I dotyczące okupowanego Księstwa Warszawskiego oraz związane z nimi negocjacje terytorialne.

[4] C. K. Webster, „England and the Polish-Saxon Problem at the Congress of Vienna”, Transactions of the Royal Historical Society, Third Series, t. 7 (1913), s. 49–101; zob. również Brian E. Vick, The Congress of Vienna: Power and Politics after Napoleon (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2014).

[5] Final Act of the Congress of Vienna, 9 czerwca 1815, art. I–II oraz powiązane traktaty dotyczące dawnego Księstwa Warszawskiego. Układ połączył większą część Księstwa z Rosją jako Królestwo Polskie oraz przekazał zachodnie ziemie Prusom jako Wielkie Księstwo Poznańskie.

[6] Additional Treaty Relative to Cracow, Wiedeń, 3 maja 1815, włączony do Aktu Końcowego kongresu wiedeńskiego wraz z konstytucją Wolnego Miasta Krakowa. Traktat ogłaszał Kraków wraz z jego terytorium miastem wolnym, niepodległym i neutralnym pod protekcją Austrii, Prus i Rosji.