Tomasz z Akwinu, Summa Theologica, inkunabuł z 1496 roku
Tomasz z Akwinu, Summa Theologica, inkunabuł z 1496 roku
Nie można załadować gotowości do odbioru
Akwinata, Tomasz (ok. 1225–1274)
Prima [et secunda] secundae partis Summa Theologiae
[Norymberga: Anton Koberger, 1496]
Folio.
Piękny egzemplarz kompletnej Secunda Pars monumentalnej Summa Theologiae św. Tomasza z Akwinu, obejmujący zarówno Prima Secundae, jak i Secunda Secundae, w całości rubrykowany i zachowany kompletnie we współczesnych oprawach. Woluminy wyróżnia ponadto zachowanie licznych, dotąd niezidentyfikowanych fragmentów średniowiecznych rękopisów i wczesnych druków wykorzystanych jako makulatura introligatorska. Obejmują one fragmenty rękopisów w językach niemieckim, hebrajskim i łacińskim, pochodzące z kilku późnośredniowiecznych kodeksów, a także kartę wczesnego druku wykorzystaną jako wyklejka, która wydaje się pochodzić z mediolańskiego wydania Expositio librorum naturalium Aristotelis Paulusa Veneta z 1476 roku (ISTC ip00211000). Jest to dość nieoczekiwane znalezisko w oprawie wykonanej najwyraźniej na terenie Niemiec i może świadczyć o wczesnym obiegu włoskich książek scholastycznych w niemieckim handlu księgarskim. Hebrajska makulatura rękopiśmienna może z kolei stanowić świadectwo wtórnego wykorzystywania, a niekiedy także celowego niszczenia lub konfiskowania, żydowskich księgozbiorów w późnośredniowiecznych południowych Niemczech.
ISTC odnotowuje 187 egzemplarzy w zbiorach instytucjonalnych. Kompletne egzemplarze Secunda Pars, zawierające zarówno Prima Secundae, jak i Secunda Secundae i zachowane razem we współczesnych oprawach, są jednak znacznie rzadsze, niż mógłby sugerować ogólny spis egzemplarzy instytucjonalnych, ponieważ wiele odnotowanych egzemplarzy obejmuje tylko jedną z dwóch części. W polskich zbiorach odnotowano 14 egzemplarzy, z których co najmniej 3 zawierają kompletną Secunda Pars. Egzemplarz w Bibliotece Jagiellońskiej jest podobny do niniejszego, gdyż również obejmuje wyłącznie kompletną Secunda Pars (według spisu egzemplarzy GW). Ze względu na ogromną objętość Summa funkcjonowała w obiegu przede wszystkim w poszczególnych częściach, dzięki czemu studenci, duchowni i uczeni mogli nabywać i konsultować te partie dzieła, które były najbardziej przydatne w ich pracy.
Niniejszy egzemplarz zawiera całość Secunda Pars, powszechnie uznawanej za centralną część teologii moralnej Akwinaty. Prima Secundae omawia ostateczny cel ludzkiego życia, szczęście, cnotę, występek, prawo i łaskę, a także zawiera słynny wykład Tomasza dotyczący prawa naturalnego, jeden z najbardziej wpływowych tekstów w dziejach zachodniej myśli etycznej i politycznej. Secunda Secundae przedstawia systematyczną analizę poszczególnych cnót i wad, w tym wiary, nadziei, miłości, roztropności, sprawiedliwości, męstwa i umiarkowania, i stała się jedną z najczęściej konsultowanych części Summa przez średniowiecznych i wczesnonowożytnych teologów, spowiedników i kaznodziejów.
Wydanie zostało wydrukowane przez Antona Kobergera, najważniejszego drukarza i wydawcę piętnastowiecznych Niemiec, i pochodzi z dojrzałego okresu działalności jednej z największych i najbardziej wpływowych oficyn drukarskich ówczesnej Europy. Wydawane przez Kobergera dzieła scholastyczne i teologiczne odegrały zasadniczą rolę w rozpowszechnianiu późnośredniowiecznej nauki na obszarze Świętego Cesarstwa Rzymskiego i poza jego granicami.
- Introligator prawdopodobnie możliwy do zidentyfikowania jako warsztat K110 z Memmingen (por. EBDB, narzędzia s011379; s011380; s011393).
- Sporadyczne współczesne marginalia, prawdopodobnie naniesione w Memmingen.
- Stadtbibliothek Memmingen; woluminy bezsprzecznie trafiły do biblioteki przed 1643 rokiem, o czym świadczą współczesne sygnatury biblioteczne zapisane atramentem na górnych marginesach oraz późniejsze pieczęcie instytucjonalne.
- Legalne wycofanie ze zbiorów około 1868 roku, uprzejmie potwierdzone przez Stadtarchiv Memmingen.
- Następnie w niemieckich kolekcjach prywatnych, przed wywozem do Kanady.
- Ostatnio wywiezione z Kanady do Polski.
Stan zachowania
W obu woluminach zachował się interesujący zespół fragmentów średniowiecznych rękopisów i wczesnych druków wykorzystanych jako makulatura introligatorska. W tomie I wyklejki zawierają karty pochodzące z wczesnego druku, który można najprawdopodobniej zidentyfikować jako mediolańskie wydanie Expositio librorum naturalium Aristotelis Paulusa Veneta z 1476 roku (ISTC ip00211000). Pod nimi zachował się wąski pasek niezidentyfikowanego rękopisu łacińskiego z ok. 1425–1475 roku. Dodatkowe fragmenty pergaminowego rękopisu hebrajskiego, zapisanego kursywnym pismem aszkenazyjskim, datowanego na ok. 1375–1475 i prawdopodobnie pochodzenia niemieckiego, zachowały się po składkach a8 i dd8. Ten sam rękopis hebrajski został najwyraźniej wykorzystany również przy konstrukcji grzbietów obu woluminów, choć ukryty obecnie tekst nie może zostać zbadany.
Tom II zawiera dalsze fragmenty tego samego rękopisu łacińskiego pod wyklejkami, a także niewielki fragment pochodzący prawdopodobnie z innego rękopisu hebrajskiego lub z części wspomnianego wyżej rękopisu zapisanej znacznie większym pismem. Zachowały się również znaczne fragmenty późnośredniowiecznego rękopisu w języku niemieckim, zapisanego staranną kursywą gotycką lub pismem typu Hybrida, prawdopodobnie około 1450 roku. Znajdują się one na obu krańcach bloku książki oraz po składkach AA8 i Tt6. Łącznie fragmenty te stanowią prawdopodobnie większą część dużej karty formatu folio.
Obie części są kompletne. Tom I zachowuje zwykle brakującą czystą kartę ee⁸. Bardzo niewielki ubytek narożnika karty PP3; nieznaczne ślady działalności owadów w kilku końcowych składkach tomu II. Bloki książek lekko zbrązowiałe, z nielicznymi współczesnymi marginaliami w obu woluminach. Na górnych marginesach obu kart tytułowych znajdują się dawne sygnatury biblioteczne oraz pieczęcie Stadtbibliothek Memmingen. Na przednich wyklejkach widnieją dawne niemieckie zapiski księgarskie wykonane ołówkiem.
Wnętrza są wyjątkowo czyste i świeże jak na często konsultowane dzieło scholastyczne. Oba woluminy są bogato rubrykowane, z naprzemiennymi czerwonymi i niebieskimi inicjałami, z których kilka ozdobiono atrakcyjnym ornamentem i dekoracyjnymi przedłużeniami.
Współczesne pełne oprawy ze skóry cielęcej na drewnianych deskach, z otarciami i śladami zużycia. Niemieckie oprawy wraz z hebrajską makulaturą introligatorską wskazują na introligatora działającego w regionie o historycznej obecności społeczności żydowskiej, prawdopodobnie w południowych Niemczech. Zachowały się oryginalne mocowania zapięć, na kilku z nich widoczny jest tłoczony tekst niemiecki; same zapięcia nie zachowały się, z wyjątkiem niewielkiego fragmentu jednego z nich. Zacieki przy górnych zewnętrznych krawędziach kart nie sięgają tekstu. Obie oprawy pozostają konstrukcyjnie stabilne i zwarte, z ubytkami skóry na grzbietach i wzdłuż przegubów.
[ISTC it00196000; Goff T196; Pell 1035; Polain(B) 3744; BMC II, 441; Bod-inc T164; Pr 2102; BSB-Ink T280; GW46440]
Udostępnij
