Średniowieczne pieniądze, luksus i małżeństwo: iluminowany rękopis św. Bernardyna ze Sieny, 1466

Średniowieczna ekonomia, kobiecy luksus i małżeństwo

Św. Bernardyn ze Sieny (1380–1444); św. Antonin z Florencji (1389–1459); Giovanni d’Andrea (ok. 1270–1348); autor anonimowy.

Tractatus de restitutionibus; Excerpta ex tractatu de restitutionibus; Tractatus de contractibus et usuris; Tractatus de ornatu mulierum; Tractatus de sponsalibus et matrimonio; Casus.

Północne Włochy, prawdopodobnie Lombardia, być może Brescia, ok. 1450–1466; druga jednostka pisarska wyraźnie datowana na 18 września 1466 roku.

Iluminowany rękopis na pergaminie. Quarto (173 × 245 mm).

Święty Bernardyn ze Sieny, nazwany przez papieża Piusa II „drugim Pawłem” i czczony jako „Apostoł Italii”, był najpotężniejszym włoskim kaznodzieją XV wieku i jednym z najwybitniejszych moralistów kształtującego się europejskiego porządku handlowego. Ten kompletny iluminowany rękopis na pergaminie łączy jego monumentalne traktaty o restytucji, kontraktach i lichwie, stanowiące nowatorską analizę własności, kredytu, ceny, kapitału, zysku i pozycji kupca, z niezwykłą sekwencją tekstów poświęconych kobiecemu luksusowi, zaręczynom i małżeństwu. W ten sposób śledzi drogę bogactwa od międzynarodowego rynku poprzez kobiecą modę, biżuterię, posag i dziedziczenie aż po prawne ukształtowanie rodziny.

Kodeks zachował się w całości i kompletny, z marginaliami z epoki oraz końcowym prawniczym Casus, a następnie trafił do słynnej Biblioteki Minutoli-Tegrimi. Jest znakomitym świadectwem momentu, w którym pieniądz, kobieca konsumpcja i małżeństwo zostały połączone w jeden system europejskiej myśli społecznej. W Polsce, gdzie nazwisko Bernardyna dało nazwę całemu ruchowi religijnemu i kulturowemu, rękopis ten ma szczególny rezonans.

Wpływ Bernardyna opierał się na niezwykłym zasięgu jego działalności kaznodziejskiej. Przez ponad trzy dekady przemierzał miasta Italii, przemawiając do kupców, urzędników i tłumnie zgromadzonych mieszkańców na temat moralnych zagrożeń wynikających z gwałtownego rozwoju handlu. Lichwa, oszukańcza wymiana, manipulowanie cenami, ostentacyjna konsumpcja i trwonienie rodzinnego majątku nie były w jego kazaniach zagadnieniami pobocznymi, lecz zasadniczymi zaburzeniami chrześcijańskiej wspólnoty. Jego kampanie potrafiły w dramatyczny sposób zmieniać zachowania społeczne: luksusowe przedmioty i symbole próżności dobrowolnie oddawano i niszczono podczas wydarzeń zapowiadających, a właściwie zapoczątkowujących tradycję rozsławioną później przez Savonarolę jako „stosy próżności”.

Układ rękopisu szczególnie wyraźnie ukazuje jego zamierzony charakter. Tractatus de restitutionibus Bernardyna zajmuje k. 1r–37v. Nie następuje po nim od razu jego wielki Tractatus de contractibus et usuris. Zamiast tego pojawia się dziesięć kart wyraźnie określonych przez skrybę jako wyciągi z traktatu o restytucji dominikanina Antonina z Florencji: „extracta sunt de tractatu quem de restitutionibus edidit … frater Antoninus de Florentia sacri ordinis Predicatorum” (k. 38r–48r). Dopiero na k. 48r rękopis powraca do De contractibus et usuris Bernardyna, który ciągnie się do k. 92r.

Antonin, dominikanin i arcybiskup Florencji, został zatem świadomie umieszczony pomiędzy dwoma najważniejszymi tekstami ekonomicznymi Bernardyna jako drugi autorytet zajmujący się tym samym problemem moralnym i gospodarczym. Mamy więc do czynienia z kompendium celowo zestawionym tak, aby skonfrontować franciszkańską i dominikańską teologię moralną w kwestii etyki życia gospodarczego, na długo zanim współczesna nauka zaczęła zestawiać obu autorów w podobny sposób.

Nie zidentyfikowano innego rękopisu zachowującego dokładnie taką sekwencję tekstów. Niniejszy kodeks wydaje się jedynym zachowanym świadectwem tego konkretnego zestawienia Bernardyna, Antonina i Giovanniego d’Andrea, prowadzącego od restytucji i etyki handlowej poprzez kobiecy luksus aż do zaręczyn i małżeństwa. Bardzo bliską, lecz odmienną paralelę stanowi Cuomo MS 1.7.23, kolejną zaś Biblioteca Comunale Teresiana MS 17. Do rękopisów zbliżonych tematycznie należą Vat. lat. 7698 oraz Society of Antiquaries, London, MS 335.

Tractatus de contractibus et usuris Bernardyna rozwija następnie te rozważania w odniesieniu do umów, pożyczek, wymiany, ceny, ryzyka i godziwego zysku handlowego. Bernardyn nie potępiał handlu jako takiego. Jego celem było określenie warunków, w których zysk, kredyt i wymiana mogły funkcjonować w sposób sprawiedliwy, przy uznaniu godziwego wynagrodzenia za pracę, wiedzę i ryzyko. Jego analiza wartości, rzadkości dóbr i przedsiębiorczego osądu jest dziś zaliczana do najbardziej wyrafinowanych osiągnięć scholastycznej myśli ekonomicznej, powstałych na całe stulecia przed wyodrębnieniem się ekonomii politycznej jako samodzielnej dyscypliny.

Na k. 93r drugi skryba z epoki rozpoczyna De ornatu mulierum Antonina: „Queritur primo utrum ornatus mulierum secundum morem patrie qui videtur vanus et superfluus…”. Tekst wyrósł z rzeczywistego sporu gospodarczego i duszpasterskiego. Obserwant franciszkański odmówił rozgrzeszenia rzemieślnikowi wykonującemu modne stroje i akcesoria dla kobiet. Sprawę skierowano do autorytatywnego rozstrzygnięcia, co skłoniło Antonina do rozważenia odpowiedzialności moralnej związanej z produkcją, sprzedażą i używaniem kobiecych ozdób. Thomas Izbicki datuje tę kontrowersję na lata 1439–1440.

Umieszczenie tego tekstu po traktacie o kontraktach i lichwie jest celowe i znaczące. Po rozważeniu sprawiedliwości pozyskiwania dóbr i wymiany rękopis przechodzi do jednej z najbardziej widocznych form przekształcania bogactwa w społeczny prestiż: stroju i osobistej ozdoby. Kapitał wyprowadzany z gospodarstwa domowego i przeznaczany na modę oraz biżuterię powodował wzrost posagów i wpływał na perspektywy małżeńskie, nadając luksusowi charakter realnej siły ekonomicznej, a nie jedynie moralnego uchybienia.

Ten sam skryba kontynuuje na k. 96v Summula super quarto libro Decretalium de sponsalibus et matrimonio Giovanniego d’Andrea, zwięzłe omówienie czwartej księgi Decretales Grzegorza IX, poświęconej zaręczynom i małżeństwu, autorstwa najwybitniejszego kanonisty początku XIV wieku. Rubryka samego rękopisu wyraźnie zaznacza tę zmianę: księga czwarta dotyczy „de sacramento coniugii quod pertinet ad laicos” i dzieli się na sponsalia oraz matrimonium.

Ostatni tekst oznacza zatem zmianę zarówno tematu, jak i dyscypliny: teologia moralna ustępuje miejsca prawu kanonicznemu, a zagadnienia bogactwa, konsumpcji i tworzenia gospodarstwa domowego, rozwijane w poprzednich tekstach, zostają przeniesione w ramy prawne, które rzeczywiście regulowały zaręczyny i małżeństwo. Tekst kończy się na k. 99r datowanym explicitem: „Explicit utilissimus tractatellus de sponsalibus et matrimonio. 1466 18 Septemb.” Na tej samej karcie następuje krótki prawniczy Casus, zapisany odmienną, trzecią ręką. Wraz z marginaliami z epoki świadczy on o tym, że ten starannie wykonany kodeks był wykorzystywany praktycznie niemal od chwili powstania.

Restytucja, kontrakt, konsumpcja, posag i małżeństwo układają się zatem w kolejne etapy jednego, spójnego systemu zarządzania bogactwem. Powstaje w ten sposób wyjątkowo rozległy ciąg intelektualny obejmujący historię gospodarczą, społeczną i historię kobiet, pomyślany jako jedna całość, a nie przypadkowy zbiór niezwiązanych ze sobą traktatów.

Rękopis powstał w przełomowym momencie historii przekazu tekstu. Jego datowana część została ukończona 18 września 1466 roku, u samych początków drukarstwa we Włoszech, zaledwie około roku po wydrukowaniu tam pierwszej książki, i na długo przed ustabilizowaniem się drukowanego obiegu któregokolwiek z zawartych tu tekstów. Dzieło Giovanniego d’Andrea ukazało się drukiem dopiero około 1472–1474, Titulus de restitutionibus Antonina w 1473 roku, De contractibus et usuris Bernardyna nie później niż w 1474 roku, a De ornatu Antonina jeszcze później, w drukowanej Summa theologica.

Bernardyn występuje w całym rękopisie po prostu jako frater Bernardinus de Senis, a nie beatus czy sanctus, co sugeruje, że kodeks zachowuje wczesną redakcję tekstu, bliską czasom jego autora lub powstałą jeszcze za jego życia. Bernardyn zmarł w 1444 roku, a kanonizowano go w 1450. Główne teksty Bernardyna i Antonina najprawdopodobniej poprzedzają dołączony tekst datowany na 1466 rok i można je ogólnie przypisać trzeciej ćwierci XV wieku, ok. 1450–1475. Mogły więc powstać jeszcze za życia Antonina z Florencji (zm. 1459), określonego w niniejszym rękopisie jedynie jako venerabilis pater frater Antoninus de Florentia, sacri ordinis Praedicatorum.

Podobne datowane rękopisy dzieł Bernardyna znajdujące się w zbiorach instytucjonalnych przypisywane są zazwyczaj okresowi ok. 1440–1460. Niniejszy egzemplarz pochodzi prawdopodobnie ze środkowej lub późniejszej części tego okresu i należy do najwcześniejszych zachowanych świadectw tekstu.

Bernardyn ze Sieny i Polska

Bernardyn nigdy nie odwiedził Polski, lecz jego duchowe dziedzictwo głęboko się tutaj zakorzeniło. Jego uczeń, św. Jan Kapistran, założył w Krakowie w 1454 roku pierwszy polski klasztor bernardynów. Zapoczątkowany w ten sposób ruch franciszkanów obserwantów rozwinął się w jedną z największych i najbardziej wpływowych kulturowo wspólnot zakonnych Rzeczypospolitej Obojga Narodów, cenioną szczególnie za kaznodziejstwo w języku polskim i pobożność ludową.

Błogosławiony Władysław z Gielniowa, autor jednych z najstarszych zachowanych polskich utworów religijnych, należał do jej najważniejszych przedstawicieli. Bernardyni trwale weszli również do polskiej pamięci literackiej: ksiądz Robak w Panu Tadeuszu Mickiewicza i ksiądz Piotr w Dziadach należą do najsłynniejszych przykładów. Bernardynki, wywodzące się z późnośredniowiecznych polskich wspólnot tercjarek franciszkańskich, tworzą najstarsze żeńskie zgromadzenie zakonne rodzimego polskiego pochodzenia.

Na tym tle znaczenie niniejszego rękopisu w Polsce jest szczególne. W żadnej polskiej kolekcji nie odnotowano obecnie rękopisu sprzed 1500 roku zawierającego ten zbiór traktatów Bernardyna. Kilka średniowiecznych kodeksów z jego dziełami, przechowywanych niegdyś w Bibliotece Narodowej, w tym rękopis De contractibus et usuris (Lat.O.ch.II.19) oraz trzy dalsze kodeksy (Lat.O.ch.I.19; Lat.O.ch.I.29; Lat.Q.ch.I.131), zostało zniszczonych podczas II wojny światowej.

Obecnie w polskich zbiorach odnotowane są jedynie dwa inne XV-wieczne rękopisy dzieł Bernardyna, oba w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu (Mss. I F 293 i 1990/I), przy czym żaden z nich nie dorównuje niniejszemu kodeksowi bogactwem iluminacji ani ogólnym poziomem wykonania.

Powyższy przegląd opiera się na bazie Manuscripta.pl, Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej, katalogu Biblioteki Narodowej, POLONIE, NUKAT, Federacji Bibliotek Cyfrowych, Jagiellońskiej Bibliotece Cyfrowej, cyfrowych katalogach Biblioteki Książąt Czartoryskich oraz opublikowanym katalogu Codices deperditi, dokumentującym wojenne straty Biblioteki Narodowej. Ten sam spis Manuscripta.pl z lat 2017–2023 wykazał zaledwie trzy kompletne średniowieczne kodeksy znajdujące się w prywatnych zbiorach w Polsce.

Zawartość

k. 1r–37v Bernardyn ze Sieny, Tractatus de restitutionibus.

k. 38r–48r Antonin z Florencji, wyciągi z Tractatus de restitutionibus. Rubryka: „Inserta de multis recollecta extracta sunt de tractatu quem de restitutionibus edidit … frater Antoninus de Florentia sacri ordinis Predicatorum”; explicit również identyfikuje Antonina.

k. 48r–92r Bernardyn ze Sieny, Tractatus de contractibus et usuris. Incipit: „Incipit tractatus de contractibus usurariis editus per venerabilem patrem fratrem Bernardinum de Senis ordinis fratrum Minorum”.

k. 93r–96r Antonin z Florencji, De ornatu mulierum. Incipit: „Queritur primo utrum ornatus mulierum secundum morem patrie qui videtur vanus et superfluus…”; explicit: „Explicit tractatulus pulcher … et utilis de ornatu mulierum. Deo gratias”.

k. 96v–99r Giovanni d’Andrea, Summula super quarto libro Decretalium de sponsalibus et matrimonio. Datowany explicit: 18 września 1466.

k. 99r Autor anonimowy, Casus, zapisany trzecią ręką, przypuszczalnie przez pierwszego właściciela.

k. 99v–102v Pierwotne liniowane czyste karty należące do części zawierającej Casus.

Niemal współczesny powstaniu rękopisu spis treści zachowuje tę samą koncepcję kodeksu. W połączeniu z ciągłą foliacją potwierdza to, że już na wczesnym etapie teksty te rozumiano jako jedną, spójną antologię.