Duns Szkot o stworzeniu, wolnej woli i duszy ludzkiej, Wenecja, 1481

Duns Szkot, Jan [John Duns Scotus] (ok. 1265–1308).
Quaestiones in quattuor libros Sententiarum Petri Lombardi. [Pars II].
Wenecja: Johannes Herbort, de Seligenstadt, dla Johannes de Colonia, Nicolaus Jenson et Socii, 22 listopada 1481.
Folio.

To inkunabułowe wydanie zawiera część II wielkiego scholastycznego komentarza Jana Dunsa Szkota do Sentencji Piotra Lombarda, podstawowego podręcznika teologicznego średniowiecznych szkół. Wydrukowane w Wenecji przez Johannesa Herborta z Seligenstadt dla ważnej spółki Johannesa de Colonia, Nicolausa Jensona i ich wspólników, wydanie należy do dojrzałego okresu weneckiego drukarstwa inkunabułowego, kiedy najważniejsze dzieła teologii scholastycznej przenoszono z obiegu rękopiśmiennego do obszernych drukowanych foliałów przeznaczonych dla uniwersytetów, wspólnot zakonnych i uczonych czytelników.

Jan Duns Szkot, zwany „Doktorem Subtelnym” (Doctor Subtilis), był jednym z najważniejszych filozofów i teologów późnego średniowiecza. Urodzony w Szkocji około 1265/1266 roku, wstąpił do zakonu franciszkanów i wykładał w Oksfordzie, Paryżu i Kolonii, gdzie zmarł w 1308 roku. Jego twórczość wywarła głęboki wpływ na późnośredniowieczną i wczesnonowożytną teologię, szczególnie w obrębie franciszkańskiej tradycji intelektualnej.

Szkot jest szczególnie znany ze swoich rygorystycznych analiz metafizyki, indywidualizacji, Bożej wolności, woli, poznania, przygodności oraz Niepokalanego Poczęcia. Subtelność jego rozróżnień i precyzja terminologiczna uczyniły go jednym z najważniejszych przedstawicieli scholastyki XIII i XIV wieku.

Quaestiones in quattuor libros Sententiarum Petri Lombardi stanowią rezultat pracy Szkota nad czterema księgami Sentencji Piotra Lombarda, które wyznaczały standardową strukturę wykładu całokształtu doktryny chrześcijańskiej w średniowiecznej teologii.

Część II odpowiada drugiej księdze Sentencji, tradycyjnie poświęconej stworzeniu i porządkowi stworzonego świata. Obejmuje rozważania nad Bogiem jako Stwórcą, naturą aniołów, strukturą stworzenia, duszą ludzką, wolną wolą, grzechem, łaską i Upadkiem. Szczególnie wyraźnie ujawniają się tutaj charakterystyczne dla Szkota zainteresowania przygodnością, przyczynowością, indywidualizacją oraz relacją między wolnością Boga a wolnością stworzeń.

Jako osobno zachowana część tom ten ma znaczenie zarówno tekstowe, jak i bibliograficzne. Wydanie z 1481 roku ukazało się w czterech częściach, a zachowane egzemplarze są często fragmentaryczne, niekompletne lub rozproszone pomiędzy różnymi instytucjami. Część II jest szczególnie interesująca ze względu na zawartość jednych z najbardziej filozoficznie znaczących fragmentów komentarza Szkota, obejmujących zagadnienia bezpośrednio związane z metafizyką, antropologią, angelologią i odpowiedzialnością moralną.

Tom ma zatem znaczenie nie tylko jako część większego, czteroczęściowego kompletu, lecz również jako ważne dzieło scholastyczne samo w sobie.

ISTC odnotowuje egzemplarze w czterech polskich instytucjach: kompletny zestaw w Bibliotece Jagiellońskiej; jedynie część IV w Wyższym Międzydiecezjalnym Seminarium Duchownym w Opolu; niekompletną część I w Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie oraz niekompletny zestaw w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu.

Jest to reprezentatywne dla ogólnego stanu zachowania tego wydania, którego egzemplarze są wyjątkowo często rozproszone pomiędzy różnymi instytucjami. Spośród 216 egzemplarzy reprezentowanych przez 195 rekordów w ISTC tylko nieco ponad połowa, 118, obejmuje część II, a zaledwie 68 stanowi kompletne zestawy. Wiele z tych kompletnych zestawów wydaje się ponadto składać z części pochodzących pierwotnie z różnych egzemplarzy.

Niniejszy egzemplarz stanowi zatem interesującą możliwość zarówno połączenia rozproszonych części lub uzupełnienia istniejącego zestawu, jak i pozyskania znaczącego, samodzielnego dzieła scholastycznego.