Najstarszy rękopis Biblii hebrajskiej w Polsce, ok. 975–1100

Paraszat Teruma – Księga Wyjścia 26,2–6 z Targumem Onkelosa.
Rękopis na papierze. Prawdopodobnie Babilonia lub Afryka Północna.
Ok. 975–1100.

Jeden z najstarszych zachowanych rękopisów Biblii hebrajskiej z Targumem w formie kodeksu.

Fragment pojedynczej karty. Zapisany eleganckim, wyrazistym orientalnym pismem kwadratowym w jednej kolumnie. Tekst w pełni wokalizowany i opatrzony znakami kantylacyjnymi (niqqud i ta’amim), bez masory.

Fragment ten stanowi wyjątkowo wczesne świadectwo przekazu tekstu Tory. Szereg konserwatywnych cech paleograficznych przemawia za datowaniem karty na okres około przełomu pierwszego i drugiego tysiąclecia (ok. 975–1100 n.e.).

Po pierwsze, skryba stosuje wydłużanie liter (dilatatio) w celu wyrównania lewego marginesu, konsekwentnie unikając liter częściowych lub znaków pełniących wyłącznie funkcję wypełniaczy. Praktyka ta zdecydowanie przemawia za pochodzeniem z Afryki Północnej lub Babilonii, a nie z egipskiej czy palestyńskiej tradycji pisarskiej.

Po drugie, ortografia skryby, archaiczna forma znaków sof pasuq oraz morfologia poszczególnych liter wskazują na okres przejściowy w rozwoju orientalnych typów pisma. Brak formalnej masory, czyli not marginalnych, w połączeniu z bardzo wprawnym, lecz indywidualnym charakterem pisma sugeruje, że mógł to być kodeks sporządzony przez samego właściciela, uczonego przeznaczającego go do prywatnego studiowania, a nie zwój synagogalny przeznaczony do użytku wspólnotowego, być może do lektury paraszy Teruma w dziewiętnasty szabat po Simchat Tora.

Rękopis zachowuje istotny fragment paraszy Teruma, szczegółowo opisujący wymiary i konstrukcję zasłon Przybytku. Co szczególnie ważne, tekst płynnie przechodzi pomiędzy hebrajskim oryginałem a klasycznym aramejskim przekładem, Targumem Onkelosa.

Najwcześniejsze zachowane świadectwa Targumu Onkelosa występują na dwóch misach inkantacyjnych z V–VII wieku n.e., odkrytych w Nippur w Babilonii. Niniejsza karta należy natomiast do grupy najwcześniejszych zachowanych świadectw rękopiśmiennych, datowanych na X i XI wiek.

O ile tekst hebrajski dokładnie odpowiada standardowemu tekstowi masoreckiemu, o tyle partie aramejskie zawierają interesujące warianty tekstowe w porównaniu ze standardowym tekstem Comprehensive Aramaic Lexicon (CAL):

Księga Wyjścia 26,2 (recto): wariant wokalizacji/pisowni אָכְרָא (orka), „długość”, w miejsce częściej spotykanego אָורכּא (urka).

Księga Wyjścia 26,4–6 (verso): odmienne warianty ortograficzne w użyciu prefiksów, zwłaszcza די zamiast standardowego ד.

W przeciwieństwie do zdecydowanej większości zachowanych średniowiecznych hebrajskich fragmentów papierowych karta ta najprawdopodobniej nie pochodzi z genizy kairskiej. Cechy fizyczne wskazują, że została wtórnie mocno przycięta, bez względu na pierwotne marginesy. Takie przycięcie jest charakterystycznym śladem wtórnego wykorzystania jako materiał introligatorski.

Po wypędzeniu lub migracji społeczności żydowskich kodeks mógł zostać pozyskany przez późnośredniowiecznego introligatora, pocięty i wklejony w grzbiet lub okładziny innej książki jako materiał wzmacniający. Taki sposób zachowania wskazuje na historię proweniencyjną zasadniczo odmienną od bliskowschodnich znalezisk z genizy.

Karta mogła zostać odnaleziona i wtórnie wykorzystana przez późnośredniowiecznego introligatora w basenie Morza Śródziemnego lub Europie Południowej, co odpowiadałoby kierunkowi migracji społeczności żydowskich na zachód.

Poza znaczeniem dla badań nad tekstem biblijnym karta ta stanowi również jeden z bardzo wczesnych zachowanych przykładów wykorzystania papieru jako materiału piśmiennego poza Azją Wschodnią i światem islamu. Technologia produkcji papieru, przejęta przez kalifat Abbasydów z Chin w VIII wieku, całkowicie odmieniła kulturę piśmienną świata islamu. Pod koniec X wieku umożliwiała już szybkie rozpowszechnianie żydowskiej nauki w całym basenie Morza Śródziemnego.

Fragment ten jest materialnym świadectwem owego przełomu technologicznego i duchowego, zabytkiem łączącym epokę gaonów ze złotym wiekiem żydowskiej nauki śródziemnomorskiej, bezpośrednio poprzedzającym epokę Majmonidesa.