Renesansowa Biblia należąca do księdza, który ratował Żydów podczas Holokaustu

Biblia Latina.
Lyon: Jacques Sacon, 10 listopada 1506.
Folio.

Rzadkie pierwsze wydanie Biblii wydrukowane przez Jacques’a Sacona, niezwykle obszernie opatrzone marginaliami z epoki, rubrykowane, o wyjątkowej późniejszej proweniencji związanej z Martinem Janem Vochočem, czeskim księdzem znanym z pomocy około 1500 Żydom w ucieczce przed nazistowskimi prześladowaniami.

Była to pierwsza Biblia wydana przez oficynę Jacques’a Sacona, prawdopodobnie dla lyońskiego księgarza Barthélemy’ego Trota. Zapoczątkowała ważną serię łacińskich Biblii, z których Sacon stał się szczególnie znany, i ukazała się sześć lat przed pierwszym z jego wydań drukowanych dla Antona Kobergera.

Wydanie ma niezwykle charakterystyczny profil bibliograficzny. W kolofonie Sacon określa książkę słowami Impressum est characteribus venetis per Iacobum Sacon, natomiast sygnet na pierwotnej karcie tytułowej wyraźnie naśladował ten stosowany przez wenecką oficynę Giuntów. Połączenie tych elementów wydaje się celowo nawiązywać do wyglądu i prestiżu handlowego produkcji weneckiej, a szczególnie druków Giuntów. Związek ten staje się jeszcze bardziej interesujący z perspektywy późniejszych wydarzeń: ilustrowana łacińska Biblia Giuntów z 1511 roku stała się następnie głównym wzorem dla pierwszej Biblii Sacona i Kobergera z 1512 roku.

Wydanie należy również do ważnego okresu przejściowego w historii drukowanego tekstu Wulgaty, pomiędzy odziedziczonymi tradycjami tekstowymi XV wieku a coraz intensywniej poprawianymi i krytycznie opracowywanymi łacińskimi Bibliami XVI stulecia. Sacon oparł się na Biblii wydrukowanej przez Thielmana Kervera dla Jeana Petita w 1504 roku, zawierającej tekst poddany znacznym korektom, wiązanym z pracą redakcyjną Adrianusa Gummellego. Biblia z 1506 roku znajduje się zatem na styku dwóch zjawisk, które miały w coraz większym stopniu kształtować publikowanie Pisma Świętego w nowym stuleciu: rozwijającego się międzynarodowego rynku drukowanych Biblii oraz bardziej ingerującego podejścia do odziedziczonego tekstu łacińskiego.

Niniejszy egzemplarz wyróżnia się obszernymi marginaliami z epoki, występującymi w niemal całym tekście. Najwyraźniej kilku niezidentyfikowanych wczesnych czytelników pozostawiło ciągły zespół not marginalnych, stanowiących nie tylko sporadyczne glosy, lecz świadectwo systematycznej i uważnej lektury Pisma Świętego od początku do końca. Gęstość i ciągłość marginaliów czynią ten egzemplarz szczególnie interesującym świadectwem praktyki czytania i studiowania Biblii w pierwszych latach XVI wieku, w przededniu teologicznych wstrząsów reformacji, które miały przeobrazić zachodnie chrześcijaństwo.

Nie mniej niezwykła jest późniejsza proweniencja egzemplarza.

6 grudnia 1929 roku Biblię nabył dziewiętnastoletni Martin Jan Vochoč (1910–1967), wpisując ją pod numerem 2320 do swojej prywatnej biblioteki. Vochoč, archiwista, historyk i ksiądz starokatolicki, zyskał później miano „czeskiego Oskara Schindlera” ze względu na swój udział w wystawianiu fikcyjnych świadectw chrztu Żydom próbującym uciec przed nazistowskimi prześladowaniami. Studiował teologię i archiwistykę, przez pewien czas pracował jako historiograf Zakonu Maltańskiego, a w 1936 roku przyjął święcenia kapłańskie w Kościele starokatolickim.

Podczas niemieckiej okupacji Czechosłowacji współpracował z praskim prawnikiem Rudolfem Štursą przy wystawianiu fałszywych świadectw chrztu Żydom starającym się o emigrację. Późniejsze badania odnotowują około 1500 takich dokumentów. Choć liczby tej nie można bezpośrednio utożsamiać z identyczną liczbą uratowanych osób, zachowane świadectwa potwierdzają, że działalność ta umożliwiła wielu Żydom uniknięcie deportacji do obozów koncentracyjnych i prawdopodobnej śmierci.

Jego działalność zwróciła uwagę Gestapo. W 1941 roku wydano nakaz przeszukania jego mieszkania i aresztowania go w związku z fałszowaniem żydowskich świadectw chrztu, jednak początkowo został zwolniony z braku dowodów. Następnie, na polecenie Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), skierowano go na roboty przymusowe do Niemiec. W Coburgu w Bawarii pracował jako urzędnik i zachorował na gruźlicę. Z powodu choroby został zwolniony w 1944 roku i powrócił do Pragi, gdzie nadal pozostawał pod nadzorem Gestapo i miał zakaz pełnienia posługi kapłańskiej.

Dokładnie datowany moment nabycia niniejszej Biblii nadaje tej proweniencji szczególne znaczenie. Vochoč nie nabył jej później, jako uznany duchowny czy historyk, lecz jako dziewiętnastoletni student, siedem lat przed przyjęciem święceń i niemal dekadę przed wydarzeniami, z których miał później zasłynąć. Tom ten przetrwał zatem zarówno jako intensywnie studiowana renesansowa Biblia, jak i materialne świadectwo intelektualnego kształtowania się człowieka, którego późniejsza odwaga postawiła go wobec jednego z najważniejszych moralnych kryzysów XX-wiecznej Europy.

Rzadkie wydanie. W dwóch rekordach USTC dotyczących tej edycji odnotowano obecnie zaledwie dwanaście egzemplarzy w zbiorach instytucjonalnych, przy czym żadnego nie odnotowano w Polsce ani w Stanach Zjednoczonych.