Renesansowa encyklopedia domu: De partibus aedium Grapaldiego, 1494

Grapaldus, Franciscus Marius (1460–1515).
De partibus aedium.
Parma: Angelus Ugoletus, 1494.
Quarto.

W Polsce nie odnotowano żadnego egzemplarza. To rzadkie wydanie inkunabułowe zawiera De partibus aedium Francesca Maria Grapaldiego, niezwykły i wyjątkowo interesujący renesansowy traktat poświęcony częściom, wyposażeniu i funkcjonowaniu domu. Wydrukowane w Parmie przez Angelusa Ugoletusa w 1494 roku, należy do niewielkiej, lecz ważnej grupy XV-wiecznych druków dotyczących architektury, przestrzeni domowej, kultury materialnej oraz przywracania klasycznej terminologii. Pomimo stosunkowo niewielkiego formatu dzieło jest ambitne intelektualnie: Grapaldi traktuje dom nie tylko jako budynek, lecz jako kompletną przestrzeń życia człowieka, funkcjonowania społeczeństwa i działalności intelektualnej.

Francesco Mario Grapaldi był parmeńskim humanistą, poetą, antykwariuszem i literatem. De partibus aedium, jego najbardziej znane dzieło, odzwierciedla szerokie, encyklopedyczne zainteresowania renesansowego humanizmu. Czerpiąc obficie z autorów klasycznych, zwłaszcza piszących o architekturze, historii naturalnej, rolnictwie, gospodarstwie domowym i terminologii antykwarycznej, Grapaldi ujmuje świat domu jako erudycyjny przegląd pomieszczeń, konstrukcji, wyposażenia, narzędzi, ogrodów, zwierząt, żywności, wina i praktyk związanych z prowadzeniem gospodarstwa. Nie jest to zatem podręcznik architektury w wąskim, witruwiańskim znaczeniu, lecz humanistyczny leksykon domu i jego zawartości.

Dzieło ma formę swego rodzaju tematycznego słownika lub encyklopedii życia domowego. Grapaldi omawia poszczególne części domu oraz otaczające go przestrzenie, między innymi kuchnię, bibliotekę, pokój dziecięcy, ptaszarnię, staw rybny, stajnię, ogród i magazyn. Wychodząc od tych kategorii architektonicznych i gospodarskich, przechodzi następnie do przedmiotów, materiałów, czynności i słownictwa z nimi związanych. Tekst stanowi dzięki temu cenne świadectwo renesansowego pojmowania domu jako miejsca nauki, przechowywania i eksponowania przedmiotów, produkcji, przygotowywania i spożywania żywności, życia towarzyskiego oraz porządku moralnego.

Znaczenie dzieła wykracza daleko poza historię architektury. De partibus aedium jest również istotnym źródłem dla historii leksykografii, gospodarstwa domowego, gastronomii, ogrodnictwa i książki. Późniejsze wydania przedstawiają dzieło wprost jako leksykon, a zastosowana przez Grapaldiego metoda zapowiada encyklopedyczne tendencje wielu XVI-wiecznych słowników. Szczególnie interesujący jest jego opis biblioteki, obejmujący słynną relację dotyczącą produkcji papieru. W innych miejscach autor omawia żywność, wino, przechowywanie zapasów, zaopatrzenie gospodarstwa, narzędzia, rzemiosła, zwierzęta i ogrody, czyniąc dzieło bogatym źródłem wiedzy o kulturze materialnej renesansowego domu.

„Zawiera glosariusz terminów używanych w budownictwie, ogrodnictwie i rzemiosłach domowych; obejmuje także interesującą wędrówkę po domu, jego pokoju dziecięcym i bibliotece, stawie rybnym, ptaszarni i stajniach. Dotyczy również architektury i gastronomii” (Stillwell). „Dzieło to było wczesnym słownikiem i prawdopodobnie pierwszym uwzględniającym terminologię architektoniczną” (Fowler). „Opisuje rozmaite potrawy i wina, które należy przechowywać w domu, kiedy i w jaki sposób je podawać oraz jak unikać marnotrawstwa i nadmiaru” (Simon).

Parmeńskie wydanie z 1494 roku jest pierwszym wydaniem dzieła i zarazem jego jedyną edycją inkunabułową. W XVI wieku ukazała się seria kolejnych wydań, w tym wersje poprawione i rozszerzone, świadczące o trwałej użyteczności i popularności tekstu. Wydanie jest rzadkie. ISTC odnotowuje egzemplarze w czterdziestu instytucjach, przy czym żadnego w Polsce i zaledwie dwa w Niemczech. Edycja ta jest zatem interesująca nie tylko jako wczesny druk dotyczący architektury i kultury antykwarycznej, lecz również jako świadectwo humanistycznej próby uporządkowania materialnego świata domu za pomocą języka klasycznego i erudycyjnej klasyfikacji.